Бабан чlалнан таза тарих
Дагъустандин дагълу чIаларин дестейиз дахил шулайи табасаран чIалну, сесерин гъурулушдиз ва лексикайинна грамматикайин хусусивалариз лигну, дюн`яйин лап маракьлу ва читин чIаларин арайиъ лайикьлу йишв дибисна.
Чан башкъавалар, хусуси лишнар себеб духьну, табасаран чIалну учв ахтармиш апIбиина гьам ихь уьлкейин, гьамсана харижи уьлкйирин аьлимар жалб апIури гъахьну, ихь чIалнахьна вуйи дурарин фикрар ва гьяйранвал гьамусра гъюблан-гъюбаз артухъ шула.
Табасаран чIал ахтармиш апIурайи аьлимарин илимдин ляхнарихъди таниш шлуган, «табасаран чIал» ва «табасаран литературайин чIал» терминар чиб-чпихьан фаркьлу дапIну ккунду, фицики лингвистари ХХ-пи аьсрин 30-пи йисаризкьан ахтармиш апIури гъахьидар думугандиз чаинди дибикIнайи художествойин литература адру табасаран чIалнан бязи гъуларин нугъатар гъахьну, хъа литературайин чIал ахтармиш апIуз анжагъ 30-пи йисари ихь чIал`инди урхуб-бикIуб ккебгъхъан хъюгъну.
Табасаран чIал илим жигьатнаан ахтармиш апIбаъ ва дидин литературайин къайдайин жюре арайиз гъюбаъ тахминан шубуб девир жара апIуз шулу: 1) ХIХ-пи аьсрин гьацIазкьан вуйи девир (Гюльденштедт, Паллас, Эркерт); 2) ХIХ-пи аьсрин гьацI`ан ХХ-пи аьсрин 30-пи йисаризкьан вуйи девир (П.К.Услар, А. Дирр, Дюмезиль, Боуда, Ельмслев) ва 3) ХХ-пи аьсрин 30-пи йисарихъан гьамусдизкьан вуйи девир (Генко, Т.Шалбузов, Жирков, А.А. Магометов, Б.Гь-Къ. Ханмягьягьямадов, Къ.К. Къурбанов, В.М. Загьиров, З.М. Загьиров, Аь.Гь. Аьдилов ваг ь.ж.)
Лингвист литературайиъ табасаран чIалнан гьякьнаан вуйи сифтейин мялуматар ХVIII аьсрин кьюбпи пайназ тялукь шула. 1787-пи йисан чапдиан удубчIву «Урусатдиъ ва Кавказ дагълариъ сиягьят» кIуру чан китабдиъ Иоган Антон Гюльденштедтди Дагъустандин имбу чIаларин арайиъ табасаран чIалнаканра бикIура. Гюльденштедтдин му китаб, Палласди тартиб дапIну, чапдиан адабгъуб ву. Гюльденштедтди чан вари къанажагълу уьмур илимдиз бахш гъапIнийи. Му набататчи аьлимди, медицинайин доктори, Петербургдин илмарин Академияйин гъуллугъчиди лихури, Урусатдин табиаьт ва халкьар жюрбежюр жигьатариан ахтармиш апIбак чан лайикьлу пай кивну. 1768-пи йисан Петербургдин илмарин Академияйи тешкил гъапIу экспедицияйин кIулиъ ади, Кафари Кавказдин набататар, Гуржистандин бязи нирарин дерйир ахтармиш апIбахъди сабси, дугъу дагълуйирин чIаларизра фикир тувну. Аьлимди му чIаларин гьякьнаан жикъи мялуматар тувну ва дурарин гъурулушдиз хас вуйи башкъавалар, хусуси лишнар мялум гъапIну.
Петр Симон Палласдин 1787-пи йисан чапдиан удубчIву «Вари чIаларинна диалектарин ташбигь словарь» кIуру китабдин Сифте гафнаъра ихь чIалнан гьякьнаан, дидин хусусиваларинна артмиш хьубан саягъарикан ктибтура ва табасаран чIал Кафари Кавказдин чIаларин хизандиз дахил шулайиб субут апIура. Машгьур набататчи, географ, сиягьятчи ва Петербургдин илмарин Академияйин гъуллугъчи Петр Симон Палласдира чпин экспедицйирикан сабдиз регьбервал туври гъахьну. Аьлимдин хликкди гъуху му экспедицияйин ахтармиш`валарин натижайиъ 1788-пи йисан Палласди «Урусатдин жюрбежюр юрдариз сиягьят апIуб» кIуру чIатху китаб гъибикIну. 1793-94-пи йисари Кавказдиъна Крымдиъ яшамиш шули, дугъу географияйин, геологияйин, набататарин, гьяйванатарин, этнографияйин ва чIаларин гьякьнаан хайлин материалар уч ва тартиб гъапIну. Дугъан му ахтармиш апIбарикан ихь девриъра аьлимари мянфяаьт ктабгъури ими, фицики жюрбежюр илмарин ахтармиш апIувалар элбеэл Палласдин ва дугъан деврин бязи аьлимарин фикрариин ва ахтармиш апIбариин биналамиш духьнайидар ву.
1807-1808-пи йисари табасаран чIалнакан мялуматар ачухъ гъапIу сарсана аьлим Юлиус Клапротди С-Петербургдин илмарин Академияйин табшуругъниинди Кавказдиъ ва Гуржистандиъ ахтармиш`валар гъахури гъахьну. Сад йисандин арайиъ дугъу уч гъапIу лингвистикайин материалар немец ва француз чIалариинди дибикIнайи «Сиягьят» китабдиъ чапдиан удучIвну. Авар, казикумух, анди, акъуша, чечен чIаларин гафарихъди автори ихь чIалнан сакьюдар келимйирра немец ва француз чIалариз илтIикIну, дурарин грамматикайин тартиб тувра.
Гюльденштедтдин, Палласдин ва Клапротдин уьмрин асас ляхин дагълуйирин чIалар ахтармиш апIуб гъабхьундашра (дурар шубридра сиягьятчйир, медицинайин ва набатат илмарин вакилар вуйи), дурари чпин кIулин вазифйирихъди сабси кавказ чIаларра ахтармиш гъапIну ва думу чIаларин гьякьнаан думу деврин лингвист илимдиз лайикьлу мялуматар гъитну. Табасаран чIалнан тарихдихъди аьлимари думу деврин насларра таниш апIури, ихь чIал имбу дагълу чIаларин арайиъ дурариз лайикьлуди улупура ва, гьаддиз дурарин мялуматарра ухьуз кьадарсуз багьалу ва кьиматлу вухьуз.
Табасаран чIал ахтармиш апIбаан вуйи мялуматарихъди таниш шули, къайд апIуб лазим вуки, ихь чIалнан хусусивалариз ва дид`инди дагълуйириз урхубна бикIуб улупбаз асас фикир анжагъ ХIХ-пи аьсрин кьюбпи пайнаътIан тувуз хъюгъюндайи. Гьаму деврилан башламиш дапIну, Урусатдиз тазади дахил гъахьи миллетарикан бязидарин чIаларииндина урус чIалниинди урхуб-бикIуб ккебгънийи ва мектебарра тешкил апIуз хъюгънийи.
Кавказдин халкьарин арайиъ дагълу ва урус чIалариинди урхуб-бикIуб тешкил апIбан сифтейин ялавлу терефкрарикан сар Петр Карлович Услар гъахьну. «Дагълуйириз урхаб-бикIуб аьгъю апIуб» ва «Дагълуйириз школйир тешкил апIуб» кIуру макьалйириъ аьлимди кавказ чIаларин, дурарин арайиъ дагъустан чIаларин гьякьнаан, эгьемиятлувалин ва дурари бисурайи йишван гьякьнаан, дагълу халкьарин чIалариинди урхуб-бикIуб яратмиш апIбан гьякьнаан рякъяр улупура. Дагълуйирин баяр-шубариз урхуз-бикIуз аьгъю апIбан бадали дугъу сифте дурарин бабан чIал ишлетмиш апIуб мянфяаьтлу вуйиб тажрубайиинди субут апIура. «Дагълуйирин бицIидариз сифте дурарин бабан чIалниинди урхуз-бикIуз улупай, анжагъ хъасин – урус чIалниинди», - кIура П.К. Услари.
Бабан чIаларин эгьемиятлувал за апIури, дугъу дагълуйирин чIалариинди баяр-шубар савадлу апIуб ва дурарин фагьум-фикир, зигьим артмиш хьуб анжагъ бабан чIалнан гьунарналан асиллу вуйиб субут апIура, фицики «бабан чIал му жигьатнаан дурумлу даягъ ва мюгькам алат ву», - тасдикь апIура аьлимди. Гъидин йигъандин милли чIалар зяиф шулайи девриъра П.К. Усларин педагог`валин ва жямяаьтлугъ политикайин бабан чIаларихьна вуйи фикрарин маракьлувал дубградар, аьксина вуди, дицдар фикрарин метлеблувал хъана зиина шула.
Гьамциб аьгьвалат ва гьацира бабан чIаларин башкъаваларна дурар ахтармиш апIбан натижйир фикриз гъадагъну, П.К. Услар ккергъбан мектебдин сабпи классдиъ дагълуйирин бицIидар бабан чIалниинди савадлу апIбаз асас месэлайизси лигура. Дугъан фикриинди, сабпи классдиъ айи баяр-шубариз чпин бабан чIалниинди урхуз-бикIуз ва гьацира гьисабар гьял апIуз аьгъяди ккунду.
Амма гьамцдар мектебар тешкил апIбан бадали, дагълуйирин чIаларин алфавитар, букварар ва урхбан жара алатар яратмиш дапIну, чапдиан адагъуб лазим вуйи. МитIланна гъайри дагълу чIаларра дикъатлуди ахтармиш дапIну ккундийи. Урусатдин географияйин обществойин Кавказдин отделин теклифлифниинди, му месэлйир кIулиз адагъбан бадали барон П.К. Услариз табшурмиш гъапIнийи. Думуганайизра П.К. Услар тарихнан, этнографияйин ва чIаларин аьхю аьлим вуди машгьур духьнайир вуйи.
Намуслувалиинди му ляхнин зиин лихури, 1862 – 1875-пи йисари П.К. Услари абхаз, чечен, авар, лак, хюркили (дарги чIалнан сабуну нугъат), кюре (лезги) ва табасаран чIаларин гьякьнаан чIатху китабар дикIуру. Гьадму вахтари Дагъустандин чIалар ахтармиш апIбахъди аьлакьалуди, дурарикан вуйи чан фикрар аьлимди гьамцдар келимйириинди улупура: «Дагълу чIалар касибдар, зяифдар ву кIуру фикрар дугъридар дар. Дурарин гьякьнаан мициб синих анжагъ му чIаларикан чпиз асуллагь саб хабаркьан адрударитIан апIуб мумкин дар. Дупну ккундуки, дагъустан чIалар чпин грамматикайин формйир жигьатнаан кьадарсуз девлетлудар, чпихъ аьхю мумкинвалар хъайидар ву, фицики гьарсаб дагълу чIалниинди инсанарин варитIан иччи, варитIан назук фикрар-хиялар ва кIван лап дерин гьиссар мялум апIуз шулу».
Кавказдин дагълу чIалар ахтармиш апIбан нубатниинди, П.К. Услар 1871 – 1875-пи йисари табасаран чIалниинра дикъатнаан гъилихну. Сифте дугъу ихь чIалнан алфавит дюзмиш гъапIну. Маракьлу ляхин гьадму гъабхьнуки, П.К. Услари дюзмиш гъапIу алфавитди ихь чIалнан фонетикайин вари башкъавалар ачухъ апIура: дугъу алфавит, гьарсаб сесну саб гьярф ва гьарсаб гьярфну саб сес улупури, дюзмиш дапIна. Амма Усларин алфавитар, чпи кьадарсуз кьиматлудар ва лайикьлудар гъахьнушра, Дагъустандин халкьарин арайиъ гъадаргъундар, дурариз чпи халкьдин яшайишдиъ ишлетмиш апIру мумкинвалар гъидихъундар. Мялум вуйи себебнаан мектебар ачмиш гъапIундайи. Думу деврин тарихи шартIариъ му алфавитдихъ аьраб чIалниинди вуйи урхуб-бикIуб арайиан адабгъуз шлу кьувват гъабхьундар, гьаз гъапиш, мистариъна медресйириъси, халкьарин арайиъра аьраб чIалнан ва мусурман диндин тясир кьадарсуз аьхюб ва гужлиб вуйи.
1862 – 1870-пи йисари дагълуйирин йирхьуб чIал ахтармиш апIбан аьхю тажруба ашра, табасаран чIалниин П.К. Усларин вартIан гизаф вахт гъубшну. 1871-пи йисан ихь чIал ахтармиш апIуз хъюгъю Услар, чан монография дибикIну ккудубкIуз ва думу чапдиан адапIуз хъудрукьди, 1875-пи йисан 8-пи июнди кечмиш шулу. Усларин «Табасаран чIал» монография лап кьанди, 1979-пи йисан, думу дибикIну 104 йислан, литографияйин саягъниинди чапдиан удубчIвну, гьаз гъапиш рукописдин кIул`ина хайлин кьазйир гъафну. Гьамус аьлимдин аьхю зегьметназ заан кьимат тувру ужуб мумкинвал дубхьна: П.К. Усларин «Табасаран чIал» кIуру чIатху монографияйи дагълу имбу чIалариз бахш дапIнайи китабарин арайиъ лайикьлу йишв дибисна, фицики душваъ ихь чIалнан фонетикайин, лексикайин, морфологияйин ва жара месэлйирин гьякьнаан лап тамам вуйи мялуматар тувра ва дурариинди аьлимдин ахтармиш апIбарин девлетлувал загьир шула.,
Шарафудин Дашдемиров,
РАН-дин ДФИЦ-дин ЧIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи
