Илимдиъ чан хусуси шил хъапIрайи аьлим ва педагог
Ухьуз мялум вуйиганси, табасаран чIалниинди яркьуди урхуб-бикIуб ккебгъбаъ гьамусяаьт ухьу ишлетмиш апIурайи алфавит ва сабпи букварарна учебникар дюзмиш гъапIу Т. Шалбузовдин эгьемият аьхюб ву. Дугъан кьяляхъ табасаран литературайин чIал, жа-жара терефарихъан ахтармиш дапIну, дидин литературайин къайдйир тяйин апIбаз, литературайин чIал артмиш апIбаз, мектебариъ, вузариъ, сузариъ чIал кивбан методикайин къайдйир ккабалгбаз чпин вари фикирлу уьмур бахш гъапIу Гь.Н. Гьяжиев, Б.Гь-Гъ. Ханмягьмадов, К.Т. Шалбузов, Къ.К. Къурбанов аьлимарин арайиъ чIалнан ишчйир Загьир Мирзабегович ва Велибег Мирзабегович Загьировари маракьлу йишв бисура.
Варжариинди табасаранлуйирин асас билигдин рякъ мюгькам апIбаз ва дурарикан хайлиндариз илимдин рякъяр ачмиш апIбаз ихь машгьур аьлим, табасаран ва дагъустан чIаларин ишчи, ужур тербиячи, педагогикайин илмарин доктор Загьир Мирзабегович Загьировди аьхю тясир гъапIну. Ав, ухьуз гьарсариз уьмрин рякъюз нумуна гъахьи, кIваз хуш гъахьи, ухьуз ужувлан савкьатар туву касар, сарпи мялим ва дугъан насигьятар, илимдин рякъюъ жвуван шил ккабалгуз кюмек гъахьи сарпи аьлим ва дугъу туву аьгъювалар уьмрин аьхиризкьан кIваинди гъузру
Дагъустандин гьюкуматдин педагогикайин институтдин студент вуди гъахьи узу душваъ профессорди лихурайи, педагогикайин илмарин доктор Загьир Мирзабегович узуз расалмиш хьубаз гъи, тамам ягъчIвур йис ккудубшнушра, Аллагьдиз шюкюр апIури имиза. Му аьлимди гизафдарин уьмриъ, аьгъюваларинси, заан инсанвалинра шил гъибтну.
Загьир Мирзабегович Загьиров 1938-пи йисан 20-пи ноябриъ Хив райондин Чювекк гъулаъ бабкан гъахьну. Кьялан мектеб ккудубкIу ва урхбиин юкIв али жигьил Дербентдин педучилищейик урхуз кучвру ва 1959-пи йисан думу заан аьгъювалариинди ккудубкIуру. 1959-61-пи йисари чан зегьметнан рякъ багъри гъулаъ ккергъбан классарин мялимди лихбалан башламиш апIуру.
1962-пи йисан З.М. Загьиров ДГУ-йин филологияйин факультетдик урхуз кучIвру ва, комсомолин тешкилатдин секрктарвалин вазифйирра тамам апIури, 1967-пи йисан заан аьгъювалариинди университет ккудубкIуру. Думу йисари ихь мектебариъ заан образование айи мялимар лап кьитдитIан адайи. Хъа Гъвандккарин кьялан мектебдиз урус чIалнанна литературайин мялимди лихуз гьау З. Загьиров чан аьгъювалариъ вуздин дережайиин дийигъуз разиди дайи ва, райондин гьюкмин идарйириъ лихуз дих апIурашра, вуздиъ дарсар кивуз ва илимдин ляхнариин машгъул хьуз ният ади, конкурсдиъ гъалиб духьну, пединститутдин урус чIалнан кафедрайиз ассистентди лихуз гъягъюру.
Душваъ жямяаьтлугъ пишйирин факультетдин декандира лихурайир, 1969-пи йисан Москвайиъ РФ-дин образованиейин министерствойин илим ахтармиш апIру институтдин аспирантурайик кучIвру. Вахтназ улихьна «Грамматикайин теорияйин ва чIалнан тажрубайин сатIивал» темайиан илимдин диссертация гъюуьбхю жигьил аьлим З.М. Загьиров, Москвайиъ милли мектебарин институтдин НИИ-йиъ лихуз теклиф ашра, лингводидактикайин ва милли мектебариъ чIалнан методика кивбан пишекар вуди, 1973-пи йисан Дагъустандин гьюкуматдин педагогикайин институтдиз преподавательди лихуз гъюру.
Дагъгоспединститутдиъ ляхин апIурайи йисари табасаран ва дагъустан чIаларин ишчи, чибчпихь теври чIалар ахтармиш апIурайи аьлим З.М. Загьиров учв аьхю тажруба айи заан пишекарси ва ужур педагогси улупну. 1986-87-пи йисари Москвайиъ доктурантура ккудубкIну ва вахтназ улихьна хъуркьувалариинди педагогикайин илмарин докторвалин диссертация дюуьбхну, думу багъри Дагъустандиз хъадакну гъюру.
Узу урхури гъахьи йисари уьмуми ва дагъустан языкознаниейин кафедрайин заведишди, дидин кьяляхъра хайлин йисари дагъустан чIаларин кафедрайин заведишди лихури гъахьну. Гьамци ассистентдилан ва аьдати преподавателилан ккебгъну, профессорихьна мяналу рякъ ккадапIу З.М. Загьиров гъира лап бегьерлуди лихура. Дугъу студентариз
«Урус ва бабан чIалар чибчпихь теври ахтармиш апIуб»
кIуру цIийи курс дюзмиш гъапIну. Гьаму ва жара темйириан, табасаран ва дагъустан чIаларин фонетико-фонологияйин, лексико-семантикайин ва морфологияйин хусусиятар ахтармиш апIури, дугъу хъасин 5-6 чIатху монография, студентариз урхбан пособие ва хайлин илимдин жара ляхнар гъидикIну. Дугъан урхбан пособиейикан гъира студентарин ва мялимарин устлиин али китаб дубхьна. 2014-пи йисан РАН-дин ДНЦйин (гьамус ДФИЦ-дин) ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ гьязур дапIнайи
«Современный табасаранский язык»
кIуру ихь чIалнан вари ахтармиш`валарин уьмуми нормативный грамматика чапдиан удубчIвну. Му нормативный грамматикайиканра ихь чIалниин лихурайидарин устлиин али китаб дубхьна. Дидин соавторарикан сар З.М. Загьировра ву. Гъи ихь шагьрар-гъуларин мектебариъ ва гьюкмин идарйириъ чпиз бажаранлу аьлимдин жафайин пай кьисмат гъабхьи ужудар пишекрар лихура. З.М, Загьировди, Дагъпедуниверситетдин уьмуми ва дагъустан чIалар ахтармиш апIурайи кафедрин профессорди лихури, Аь.А. Тахо-Годийин ччвурнахъ хъайи илим ахтармиш апIру педагогикайин институтдихъдира сигъ аьлакьйир урхюра.
Му институтдин рякъ`ан дугъу хайлин йисарин арайиъ Табасаран, Хив районарин ва шагьрарин мектебариз табасаран чIалнан учебникар, цIийи программйир, урхбанна методикайин пособйир яратмиш апIури, чапдиан адагъура. Гъи З.М. Загьиров ккебгъбан кьялан ва заан классарин табасаран чIалнан бязи учебникарин автор ва соавтор ву. Му институтдихъди аьлакьйир уьрхюри, бегьерлуди лихурайи ихь аьлимди саб пай учебникарихьна методикайиан вуйи тартибар, дидактикайин жюрбежюр материалар, тестар ва методикайан теклифар чап апIура. Гьадрарин арайиъ.
«Бабан чIалназ тестар», «Синтаксис асул вуди морфология аьгъю апIуб», «5-пи классдиъ бабан чIал аьгъю апIуб»
методикайин пособие ва жарадар улупуз шулу. Мушваъ хайлин йисари З. Мирзабегов табасаран чIалнан секцияйин регьбер вуди лихури гъахьну. Бизарвал аьгъдру ихь аьлимди цIийиди дюзмиш апIурайи гьарсаб китаб, чав ахтармиш дапIну, секцияйиъ уьмуми анализ тувну, гьацитIан чап апIуз ихтияр туври гъахьундар. Гьарсаб китаб чапдиз кьабул апIувал кьатI`и кюмек ва методикайин мясляаьт тувбиинди ккудубкIуйи.
Мектебариз ва вузариз илим ва образование жигьатнаан учебникар ва методикайин пособйир яратмиш апIбаз лигну, проф. З.М. Загьировдиз гьюкуматдин терефнаан «РД-йин лайикьлу мялим» ва гьацира «РФ-дин лайикьлу мялим» ччвурар тувна. З.М. Загьировди чан аьлимвалин дережара за дарапIди гъибтрадар. Чав лихурайи кафедрайиъ дугъу чIаларикан вуйи цIийи дисциплинйирин курсар дюзмиш апIура, йицIбариинди илимдин публикацйир ва макьалйир,
кафедрайин жюрбежюр дисциплинйирихьна 3-пи наслин цIийи программйир, дурарихьна методикайиан вуйи тIалабар чапдиан адагъура. 1990-пи йисарихъан башламиш дапIну, проф. З.М. Загьировдин тешкиллувалин удукьувалар хъана артухъди гужал хьуз хъюгъну. Дугъ чан гьевесниинди ва гъирагъдилан саб артухъ кюмекра адарди кьюб пишекарвалин аспирантура ва кандидатвалинна докторвалин диссертацйир уьрхру Совет ачмиш дапIну, чав регьбервал гъабхуз хъюгъну:
10.02.02. – Кавказ чIалар; 10.02.20. – Тевбанна тарихдин ва тевбанна типологияйин языкознание.
Мицдар диссертацйир уьрхру Совет я Дагъустандиъ, ясана Кавказдиъ адайи. Му Советдиъ Загьир Мирзабеговичди идара апIувалиинди 30-илан артухъ, хъа вари сабишв`инди 50-ихьнакьан диссертацйирин ляхнар дюуьрхна. З.М. Загьировдин аспирантари, илимдин кандидатари гъи вузарин, колледжарин преподавателарди, проректорарди, завучарди ляхин апIура. Дурарин арайиъ гьамусяаьт машгьур аьлимдин гъарашугъ ва табасаран чIал ахтармиш апIбиин бегьерлуди лихурайи ихь ватанагьли Аь.Гь. Аьдиловра а.
Проф. З.М. Загьировдин илимдиан вуйи удукьувалар дярякъди гъузундар. Илимдин ва образованиейин рякъюъ чан хусуси шил гъибтбаз лигну, дугъаз «РД-йин илимдин лайикьлу деятель» гьюрматнан ччвур тувну, Урусатдин педагогикайин ва жямяаьтлугъ илмарин Академияйин членди – академикди кадагъна. Лингвистикайиан душваъ хъана кьюрсан академиктIан адар: Г.И. Мягьяммедов ва Г.Г. Буржунов.
