КучIал апIуз хай шлу дюшюшар
КучIал апIуз хай шлу дюшюшар
Агьлю Суннайин аьлимарин гафариинди, кучIал апIуваликан шула, мисалназ, саб ляхникан хабар тувруган, думу гьякь дарди тувруган. Ва думу фициб ният ади кIурайиб вушра, фаркьвал адар. Хъа инсан чазра аьгъяди гъапIу кучIлихъан гунагьнаъ ахъра. КучIал вари чIуру ляхнарин кIул ву, ари гьаддиз ихь диндиъ думу лап ижмиди гъадагъа дапIнайи ляхнарик кабхъра.
КучIал гунагьнан ляхин вуйивализ далил вуди, гирами аятари ва гьядисари улупура.
Сафван бин Салимди кIураки, Пайгъамбарихьан ﷺ гьерхнийи: «Мусурман кас гучIрур хьуз мумкин вуйин?» Дугъу «ав» гъапну. Хъанара гьерху: «Мусурман кас кьискьис хьуз мумкин вуйин?» – «Ав, мумкин ву», – жаваб туву Пайгъамбари ﷺ. Ва хъанара гьерху: «Мусурман кас кучIлар апIрур хьуз мумкин вуйин?» Пайгъамбари ﷺ жаваб туву: «Ваъ, гьич сабанра» (Байгьакьи).
КучIал гьярам вуйивалин гьякьнаан вари аьлимарин гаф саб ву. Ва гьацира кучIал мунафикьвалин лишнарикан саб ву.
Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺ гафар кIваин апIура: «Мунафикьвалин шубуб лишан а: ктибтруган кучIал апIувал; гаф тувган, чIюбгъювал; хъугъ`вал гъапIган, масу тувувал» (Бухари, Муслим).
КучIал апIувал гьичра хай шулдар, гьятта инсанари гизаф фикир тутрувру дюшюшариъра кмиди. Ктибтурайи ихтилатнахъ, кучIал хъапIри, утканди ктибтуз хай шулдар. Пайгъамбари ﷺ гьякь вуйибдиз тялукь даруб сабра ктибтуз зат ихтияр туврадар.
Ибну Уьмарихьан дуфнайи гьядисдиъ Пайгъамбари ﷺ дупна: «КучIал апIбан варитIан чIуру лишнарикан саб, инсанди чаз нивкIукди дярябкъюб гъябкъюнзуз кIури, ктибтуб ву» (Бухари).
Мусурман кас кучIлар апIрур духьну ккундар, думу лишан дугъаз хас вуйиб дар, амма кучIал апIуз хай шлу дюшюшарра а.
Умму Кульсум бинт Укба бинт Абу Муайтди Пайгъамбарикан ﷺ гъеебхьунзуз кIура:
«Эгер сар касди, хъял айидар мясляаьтнахъна хубан бадали, дурариз ужувлакан хабар туври кучIал гъапIиш, думу кучIал апIбакан шуладар» (Бухари, Муслим).
Гьаму гьядисдиъ Пайгъамбари ﷺ ухьуз кIураки, анжагъ мянфяаьт тувру ляхнариътIан кучIал ишлетмиш апIуз хай шулдар, мисалназ, кьюр касдин арайиъ мясляаьт апIбан бадали.
Имам Абу Гьямид аль-Гъазалийи дупна:
«Жвуван айи метлебнахьна гъюз дебккнайи себеб вуйиб гаф ву. Хъа фунуб вушра ужувлан метлебнахъна гьякь`валииндира, кучIлииндира гъюз шулу. КучIал ишлетмиш апIуз гьичра хай шулдар, эгер гьациб ижми мюгьтаж’вал адарш. Анжагъ кучIлииндитIан ужувлахъна хуз даршлу дюшюшариъ, ав, ари гьадмуган кучIал апIуз хай шулу (мубагь ву), эгер думу дюшюш гьялал ляхнарикан вуш. Хъа увуз ккунди айиб ужудар ляхнарикан вуш, думуган кучIал апIуб важиб ву.
Мисалназ, эгер мусурман кас учв агурайи зулумкрихьан жин духьнаш, жвув жиниди гъузуз, дугъхьан кучIал апIуз шулу. Ясана сар касдиина саб мутму уьбхюз аманат дапIнади, думу дяргъюрайиган ва гьадму мутму бисурза кIури, думу кас агури гъахьиган, ари гьаму дюшюшдиъра кучIал апIуз хай шулу. Хъа эгер дугъу зулумкриз чаз аманат дапIнайибдикан кидибтну, дугъу думу тадабгъиш, ари увуз аманат гъапIу шейъ уву чан эйсийихьна дурубкьну ккунду.
Гьаму зиихъ гъапиб вари гьисабназ гъадабгъну пуз шулуки, кучIал апIуз хай шлу 5 дюшюшарикан гьарсаб я кучIал апIуз хай шлуб вуди гьисаб апIуз шулу, ясана кучIал дапIну ккуниб вуди. Магьа думу дюшюшар:
1) Дявдиъ аьмал апIбан бадали;
2) Жилири чан хпириз кIуруб, ясана хпири жилириз кIурубдин, яни гьациб дюшюшдиъ, мисалназ, кучIал дарапIиш, хизан ккадабхърубси вуш;
3) Кьюр мусурман касдин арайиъ мясляаьт апIбан бадали;
4) метлеб – зулумкрарихьан мусурман кас айи йишв жин апIбан бадали;
5) зулумкрарихьан мусурман касдин мал-мутму уьбхбан бадали.
Аьгъю дапIну ккундуки, жюрбежюр дюшюшариъ кучIал апIуз шариаьтди ихтияр туврашра, мусурман касдиз гьарган гьакь`валин тереф бисубтIан ужуб фукIара адар.
