Эдеблуваликан кьюб гаф
Гьязряти Уьмари гъапну: «Сифте эдеб бисай, хъа илим аьгъю апlинай». Илимдинтlан нафсдин эдебар гизаф ву, эдеб адарш, илимдиканра мянфяаьт дархьуз мумкин ву. Ислам дин чаин жа-жара шейэрикан дапIнайи хьуб бару али шагьрик мисал ву. Сабпиб – гъизиликан, кьюбпиб - арсракан, шубубпиб - рукькан, юкьубпиб - гъубгъу кирпичдикан, хьубпиб - ругдин кирпичдикан.
Ругдин кирпичдикан вуйи бару шагьрин халкьди уьбхюри имидикьан гагьди, дурарин арайиъ душман удручlвур, хъа дидин гъаразнаъ дархьивалиан душман дидин айитl учlвган, имбу барйириъра учlвну, дугъу шагьур ккидипбаз гьяракат апIуру».
Ислам динра гьаци хьуб баруйин айитl а: якьинвал, ихласвал, фарзар тамам апlуб, суннатар тамам апlуб, эдебар уьрхюб. Гьелелиг Аллагьу Тааьлайин лукlру эдебар уьрхюри гъаравлиъ имидикьан гагьди, шейтIниз дугъахьна багахь хьуз читинди шулу. Эдебар дирчган, шейтlан сифте дугъан суннатариъ, хъа фарзариъ, хъа ихласдиъ убчlвру. Гьаци вуйиган, инсандиз гъудгнин жикlбаъ, чан гъудгниъ, шариаьтдин вари ляхнариъ, алвериъ, сюгьбатдиъ ва дюн’яйин вари чав апlру ляхнариъ, наан ва фу вахтна вушра эдебар мягькамди уьрхьюб герек ву, дарш иблис гъалиб ва рази шулу. Веледари эдебар уьрхбан бадали, ухьу дурар лап бицlиди имиди тербияламиш дапlну ккунду. Гьар касдиз чан веледдиз дюзи ва гьякь тербия тувуб ва илим улупуб фарз ву. Думу ляхниъ ухьу зат гъалатl духьну ккундар, гьятта бицlир фагьмиз дуфну адаршра. Эгер уву яв велед тербияламиш дарапlиш, тербияйикк ккаиди «чlуру вахтари, чIуру йишвари ва чIуру йигъари» (дурар вуки: кюче, телевидения, телефон, интернет, халкьариз лазим дару гъварч духьнайи иблисдин мажлисар). Абайи-бабу Аллагьу Тааьлайи фици улупнаш, ари гьаци яшамиш шлуганси, веледдиз тербия тувну ккун.
Инсанар халкь апlруган, Аллагьу Тааьлайи гьаруриз ужуб тlабиаьт ва хасият тувну шулу, амма хъасин, чпиз рубкьурайи тербияйиз лигну, думу дигиш хьуз мумкин ву. Мисалназ, гъюдли гъвандикан рягьятди, ухьуз ккунибсиб гъвандин екlвдихьди цалиъ дивру накьиш ктапlуз шулу, хъа ижмибдикан гизаф читин ву. Инсан бабкан духьну, гьарсаб ражну нефес хътабгърубкьан, дугъан уьмур гъябгъюра, жандак аьхю шула, фагьум артухъ ва ижми шула, аькьвлин аьгьвалат ашкар шула.
Инсан дюз-гьякь рякъюъ хьпан бадали, думу кас лап бицlиди имидитIан, шариаьтдин къанунариъ фици улупнаш, ари гьадму гьялниинди тербияйихъ хъаъну ккунду. Аьлим малла Ханмугьяммад ибн Гьязряти Аьлдихьна саб ражари гъунши гъулан муъмин кас чан байра хъади дуфну гьерхру: «Гьаму йиз бай узу фу вахтнахъанмина тербияйикк ккаъну ва илимдин аьгъюваларихьди тямин дапlну ккунду?» Аьлимди гьерхру: «Балин швнуд йис ву?» «Юкьуд йис», - жаваб туву. «Асаснан илим улупуз кьюд-шубуд йислан хай шулу, хъа тербия тувуз хьуд йисандихьна уву кьан дапlнава, тербия тувуб бабан фуник ккершхъанмина гъябгъюрайи ляхин ву, фицики, гьадму баб фициб тlабиаьтдин, хасиятнан ва гъиллигънан инсан вуш, фици гаф-чlал апlрур, дин-тlааьт хъапlрайир вуш, фициб хизандиъ дуламиш шули аш, гьаддилан гизаф асиллу ву», - гъапну аьлимди.
Ихь абйирин мисалар а: «Кlари - тlуннахъ хъимиди, бицlир - шинтак кимиди, сус – мурччваъ имиди вердиш апlуз хъюгъну ккунду. Гъвандин барутlан аькьвлин бару ижмиб шул. Аба адруртlан, аькьюл адрур аьхю йитим шул».
Улихь девриъси дарди, ужуйи фикир гъапIиш, гьамус тербия тувуб рягьят вуйиси дубхьну ккунду, гьаз гъапиш ихь диндикан ктибтурайи бицIидариз вуйи китабар, журналар а, мистаз душну дарсар гъадагъуз шулу, хъа аьхю гъахьиган, медресейиз гъягъюз шулу. Эгер Аллагьу Тааьлайихьан сацIибкьан гучI хьаш, фукьан рягьят даринхъа?
Саб кlуруб, Аллагьу Тааьлайин кюмекниинди велед гьякь ракъюхъна хуз 80% абйир-бабарин хилиъ а, ва чпин веледарихъан дурар Аллагьу Тааьлайинра, халкьдинра улихь дурар жавабдрар ву.
Хъа имбу 20 % ухьу фикир туври духьну ккунду. Яни ихь веледди наан вахт адапIураш, школайиъ дарсар ккудукIбан кьяляхъ фу ляхниин машгъул шулуш, гъудгнар апIураш-апIурадарш, мистаз душну дарс гъадабгъураш гъадабгъурадарш – гьамрар вари абйир-бабари фикриз гъадагъну ккуни ляхнар ву.
Ихь аьлимари кми-кмиди чпин вяъзйириъ бицIидариз тербия тувбаз асас фикир тувру. Гьаз гъапиш дурар ихь гъюрайи наслар ву, йисар арайиан гъушган, ухьу кьаби гъахьиган, вари ляхнарин улихь гьадрар хьиди.
Гьамус гьаму зиихъ ктуху аьгьвалатнакан фициб натижа кадабгъну ккундуш лигурхьа:
- Веледар фукьан ухди ва дюз гьялниинди тербияламиш гъапlиш, гьадмукьан ужи шулу.
- Веледариз Исламдин рякъюъди тербия тувну ккунду;
- Веледариз абйирихьан сацlибкьан гучl`валин пай хьади ккунду;
- Веледар саб яшариз гъафиган, дериндиан иманлу рякь`ин дерккну ккун, Исламдин рякълан улдудугруганси. Иманлу касдиз Аллагьу Тааьлайихьан гучlру гьевес хьади шулу, хъа гучlру кас замин ву къанунар уьрхюз.
Гьарсарин хулаъ заан иман гъабхьиш, гъулариъра, шагьрариъра, вари гьюкуматдиъра маслааьт, гьюрмат ва саламат шул. Гъит ухьура, ихь веледарра Аллагьу Тааьлайи варитlан заан эдебар уьрхру касарикан апlри. Амин!
