Ляхнин марццивалин чешне вуйи имам, мялим ва насигьятчи
Аьзиз ватанагьлйир! Табасаран райондиъ уткан ва успагьиди ккабалгнайи ТIюрягъ гъул а. Думу гъулан агьалйир чиб-чпихъди мясляаьтнаъди, аьхюрихьна гьюрмат, бицIидарихьна рягьимлувал ади янашмиш шулайидар ву.
Гъул жямяаьтдин арайиъ ужувлан къайда хьпан бадали имамари, диндин регьбрари чпин терефнаан аьхю зегьмет зигура. Ужувлан мяракйириъра, хажалатвалиъра дурарин гъайгъушнариъ ихь имамар гьарган жвуван жямяаьтдихъди шулу.
Гъи му макьалайи ТIюрягъ гъулан имам ва гьацира мектебдиъ мяливмал апIурайи Альберт Абутдинович Гьяжикъаибовдихъди таниш хьидихьа.
- Альберт Абутдинович, сабпи нубатнаан ихь газат урхурайидар увухъди таниш апIидихьа.
- Узу Табасаран райондин ТIюрягъ гъулаъ бабкан гъахьунзу. Узу урхувалиин, аьгъювалар гъадагъбиин гьеле мектебдиъ амиди юкIв алир вуйза. 2010-пи йисан ТIюрягъ гъулаъ ужудар аьгъювалариинди мектеб ккудубкIну, ДГУ-йин химияйинна биологияйин факультетдик урхуз кучIвнийза. 2015-пи йисан ДГУ-ра ужудар аьгъювалариинди ккудубкIну, багъри ТIюрягъ гъулаъ мялимди ляхин апIураза. Имбуси бицIидар ОГЭ-йихьна ва ЕГЭ-йихьна гьязур апIури, дарсар киври шулза.
Мялимдин пишекарвалихьна вуйи ккунивал адашихьан гъафунзухьна. Йиз адаш варидариз насигьят туврур, жумарт юкIв айи, халис ватанпервер ву. Мектебдиъ дугъу узуз артухъси илзигури, узу дарсар дургъуз гъитри, олимпиадйирихьна гьязур апIури гъахьнийи. Гъи узуз йиз адашдиз чухсагъул пуз ккундузуз. Дугъу узуз яшамиш хьуз, ужуб ва харжиб аьгъю апIуз улупну. Гьаддиз аьхю шагьриъ урхуз кучIвиганра узуз рягьятди гъабхьунзуз.
- ТIюрягъ гъулан мектебдин къайда фициб ву, душваъ швнур бицIири урхура ва думу мектебдиъ яв хъуркьувалар фицдар вуяв?
- Гъи ТIюргъярин мектебдиъ 220 бицIири аьгъювалар гъадагъура, 33 мялимди дарсар кивра. Дурарикан 8 кас заан категория айидар, 4 кас уьмуми образованиейин Гьюрматлу пишекрар ву. Мялимари, урхурайи бицIидари, чпин ляхниъ ва урхбаъ зегьмет зигури, заан хъуркьувалар гъазанмиш апIура. Дурари, райондин конкурсариъ, олимпиадйириъ иштирак шули, ужудар натижйир улупура.
Республикайиъ гъягъру жюрбежюр фестиваларин, образованиейин цирклиан гъахру форумарин, жигьиларихъди вуйи серенжемарин жанлу иштиракчи узура вуйза. 2011-пи йисан Мягьячгъала шагьриъ кIули гъубшу Табасаран ва Хив районариан вуйи студентарин Форумдиъ узу, заан аьгъювалариинди урхурайивализ лигну, сабпи дережайин дипломдиинди ва багьалу пешкешариинди лишанлу гъапIнийзу.
2016-пи йисан апрель вазлин аьхирариъ Санкт-Петербург шагьриъ вариурусатдин педагогикайин профсоюздин мектебдин V сессия ва гъуларин мектебарин жигьил мялимарин Форум тешкил гъапIнийи. Думу серенжемариъ Дагъустандихъанди узу иштирак гъахьнийза. Вариурусатдин гъуларин мектебарин жигьил мялимарин Форум ккебгъайиз улихьна, мартдин вазлиъ, уьлкейин вари регионариъ профсоюзарин комитетари жигьил педагогарин серенжемар тешкил гъапIнийи. Думуган Дагъустандин меркездиз республикайин вари районариан проектариин лихурайи, ихь республика артмиш апIбак чпин пай киврайи серенжемдиз, вуз ужудар аьгъювалариинди ккудукIну, мектебдиъ дарсар кивуз хъюгънайи узузра теклиф гъапIнийи. Республикайин дережайин форумдиъ иштирак гъахьи 100-тIан артухъ жигьил мялимаригъян варитIан ужуб проек гьязур апIбаз лигну, узу Урусатдин форумдиъ иштирак хьуз Санкт-Петербургдиз гьаънийи. Форум гъябгъюри саки саб гьяфта гъабхьнийи. Душваъ йиз проект ужударикан саб вуди гьисаб гъапIнийи. Форумдиан узу диплом, пешкешар ва пишекарвалин дережа за апIувал улупурайи шагьадатнама хьади республикайиз кьяляхъ хъадакну гъафнийза. Мицдар хъуркьувалариз лигну, 2017-пи йисан Табасаран райондин жигьил мялимарин Советдин председательди ктагъунза. 2019-пи йисазкьан думу вазифара намуслувалиинди тамам апIури гъахьунза.
- Гъулан тарихдикан фицдар мялуматар авуз?
- 2011-пи йисан «Табасарандин нурар» газатдин саб нумрайиъ ТIюрягъ гъулан тарихдикан сабпиб вуди йиз макьала чап гъапIнийи. Ав, гъулан тарих ахтармиш апIуб – «жвуван бицIи Ватан», табиаьт, культура, дуланажагъ аьгъю апIувализ барабар ву. Гьарсар касдиз чан багъри ругариин гъахьи гьядисйирикан аьгъяди ккунду. Багъри гъулан тарих аьгъю апIури, узу хайлин гъулан агъсакъларихьна илтIикIунза. Ва, ич гъулан кюгьне мистаъ уьрхюрайи аьраб чIалниинди дидикIнайи улихьдин кагъзар таржума апIури, ДГУ-йин востоковедение факультетдин аьлимарихьна, гьюкуматдин архивдизра гъушнийза. Йиз макьала кьабул гъабхьиваликан хайлиндари гъапунзуз. Узу гъулан тарихдикан макьала бикIурайи вахтна, гизаф далилар ашкар гъахьнийзуз. Гьамусяаьт, мисалназ, жигьиларин тарихдихьна, культурайихьна, аьдатарихьна вуйи маракьлувал дудубгна. Хъа думуган бицIидариз, веледариз абйир-бабарин гаф, дурарин тIалаб къанундик гьисаб вуйи. Гьамус хайлин жигьилариз гъулариъ яшамиш хьуз ккундар, бязидар социалин сетарин, Интернетдин, компьютерин асиллувалиъ ахьра. ИкибаштIан, му дюшюшари хасият гьюдюхбазра хайлин тясир апIура. Улихьди саки вари гъулариъ, рацц’ин гъулан агъсакълар деъри, гъулан жямяаьт уч шули гъахьну. Душв’ин гъулан месэлйир гьял апIуйи, багахь гъулариъ айи хабрар ктитуйи, читинвал кайидариз, чIуру ляхнар апIру живанариз, пис хасият хъайи жигьилариз, ичкийиъ юкIв абхънайи жилариз агъсакълари теклифар ва насигьятар, тербия тувуйи. Гьамус агъсакъларра, насигьятар тувуз ккунидарра думукьан амдар. Гьяйифки, теклифар, насигьятар тувру ужудар аьдатар тарихдиз гъягъюра.
- Аьлберт Абутдинович, гъулан имамвалин вазифйир гъахури швнуд йис вуяв?
- 2018-пи йис’ан гъийин йигъазкьан гъулан имамвалин вазифйирра тамам апIураза. Му гюрчег багьалу савкьатари абцIнайи рякъ узуз кьисмат хьувалин гьякьнаан, гьямд ибшри ташбигьвал адру сар Аллагьдиз. Гьамусдин ТIюрягъ гъул 25 тухум сатIи хьпан натижайиъ арайиз гъафиб ву. Ав, мициб аьхю гъулан имамвал апIубра думукьан рягьти ляхин дар. Замана аьжайиб дубхьна: гьякьвал дебккрур, уж’вал апIурза кIури, ужубдиз – ужуб, харжибдиз – харжиб кIурур кIваъ иман адру бязи инсанарин хъюлаккра ккахъра. Гьяйифки, гизафна-гизафси хъюлакк ккахърайидарра имамар ву. Гьадму гъиямат чан нефс дюбхну, чаз кьяляхъ дизигну, инсанарин арайиъ гьюрмат гъазанмиш дапIну, дин багьалу апIбан бадали эллешмиш хьуб думукьан рягьти ляхнарикан дар. Хайлин гъулайсузвалар рякъюъ алахьури шулушра, ухьуз, Ислам дин тарабгъбан бадали имамари фициб зегьмет зигураш, рябкъюрахьуз. Аьгъдарди гъапиб дар аьяндри: улар а кIури, вардариз сабси рябкъюрайинхъа? Ваъ. Имамдин ляхин марццивалин чешнера, чешмера дубхьну ккуниб аьгъяхьуз. Аржагъ шулайи жигьиларин диндихьна, бажарагълувалихьна маракьлувал адарш, жигьил живанарин мурад-метлеб тек-бирра ужуб хьуз мумкин дар. Имамдихьан, аьлимдихьан гьедрерхиш, Интернетдиъ вари адаринхъа кIурударра ихь арайиъ а. Дицистарин гьякьнаан инанмиш вуди кIураза, эгер дурарин хилиз екIв тувиш, дурарихьан мурз хаблихьан жара апIуз даршул. Гьяйиф, гъийин девриъ му терефнаан, жигьилар савадсузвали бугъмиш дапIна. Гъи Интернетди ва социалин сетари ихь еришанжагъ фициб йишвахъна хураш рябкъюрахьуз. Аьгъяди ккунду: Интернетдиан варибдикан хабар гъадабгъуз шулушра, дин аьгъю апIуз шулдар.
- Мистан аьгьвалат фициб вуйичв? Мистан ляхнариъ жямяаьт иштирак шулайин?
- Мистан ляхнар ужуб къайдайиъ а. МашаАллагь, магьа улихьнаси мист айтIан лап уткан гъапIунча, му ляхнариз жямяаьтди ва гьацира жара йишвариз удучIвну душнайидари гизаф кюмек апIури шулу. Варидариз аьхю чухсагъул кIураза, гъит Аллагьу Тваьлайи му мистахъ зегьмет гъизигу гьарсарин хизандиъ берекет, шадвал ва бахт ибшри.
- Яв терефнаан ихь газат урхурайидариз саб насигьятнан гафра йипа.
- Шейхариинди ва аьлимариинди, билиг айи касариинди машгьур гъабхьи Зилдикк гъулаъ бабкан гъахьи жямяаьтлугъ кас ва насигьятчи, гафнан устад ва диндиз вафалу инсан, аьдатнан дару фагьмин-фикрин мюгькам гъудуркьувал ва хусуси хатI айи шаир ва писатель, тялукь вуйи образование адаршра, чан шиърариинди, поэмйириинди ва ихтилатариинди дерин мяна жигьатнаан хайлин жарадарин улихьна гъушдарикан сар вуйи Заки Дашдемирович Дашдемировди гьамци гъапну:
«Душман» кIуру гаф имдарди дюн’яйиъ,
Архаинди уьмур хъапIну ккундузуз.
Йиз хъабцIнайи патрон тюфенгин люлейиъ
Асуллагь герек даршули ккундзуз.
Узу чаин хаин даршлуб аьгъяди,
ПсинчIи мукь йиз хулаъ ккебгъра, хуш вузуз.
Му кагъзиин, йиз кьалмин цIарарихъди,
Диди чан бацарра каънийиш, ккундийзуз».
Жигьиларихьна илтIикIури пуз ккундузузки, чиб-чпи душмнарси дисури духьну ккундар. Аллагьу Тааьлайи ухьу Чан лукIар вуди, Чаз ибадат апIуз кIури халкь дапIна. Гъачай ислагьвалиинди, чиб-чпиз кюмек апIури, ужувлан ляхнар артухъдиси апIури, хъа чIурубдихьан ярхла шули яшамиш хьидихьа.
- Альберт Абутдинович, мициб маракьлу интервью тувбаз увуз аьхю чухсагъул. Уву жвуван жямяаьт бадали аьхю зегьмет зигурайи кас вува, уву мектебдиъра, мистаъра лихурайивали ва жямяаьтдин увухьна айи гьюрматну му ихь гафар тасдикь апIура. Гъит Аллагьу Тааьлайи увузра, яв хизандизра аьхю хъуркьувалар туври, гележег акуб ибшри.
