СОРАУ-ҖАВАП
АКТУАЛЬ СОРАУЛАРГА ХӘНӘФИ МӘЗҺӘБЕ БУЕНЧА ҖАВАПЛАР
Ахшам намазының ике рәкәгать сөннәте әүүәбин намазының бер өлеше саналамы?
Пәйгамбәребез галәйһиссәлам хәдис-ләрендә ахшам намазыннан соң укыла торган алты рәкәгать намаз искә алына. Бу намазның саваплары турында төрле чыганакларда төрле фикерләр бар: намазның савабы 20 ел намаз уку савабына тиң, гөнаһлар кичерелә, бу намазны укучы гөнаһларыннан тәүбә итүчеләр рәтендә булыр һ.б.
“Әүүәбин” сүзе Аллаһка “еш һәм күп тапкырлар тәүбә итү” мәгънәсендәге фигыльдән ясалган, ягъни Аллаһка тәвәккәл кылып, Аннан гафу сорау мәгънәсендә.
Ахшам намазының ике рәкәгать сөннәте әүүәбин намазының алты рәкәгатенә керүе хакында Хәнәфи мәзһәбе галимнәре арасында төрле фикерләр бар. Имам Шурунбуләли “Мәрәки әл-Фәлак” хезмәтендә болай яза: “Ахшамнан соңгы алты рәкәгатькә ахшамның ике рәкәгате керми”.
Бу фикер буенча, башта ахшамның ике рәкәгать сөннәте, аннары алты рәкәгать әүүәбин намазы укылырга тиеш.
Башка төрле фикер дә бар. “Әд-Дурр әл-Мохтар” хезмәте авторы болай ди:
“Ике рәкәгать сөннәт муәккадә алты рәкәгать мөстәхәб өлеше саналамы? Аларны бер сәлам белән укырга ярыймы? Әл-Камәл (Ибн Хумам) “Әйе” дигән фикердә”.
Димәк, әгәр иң элек ахшам намазының ике рәкәгать муәккадә сөннәтен, аннары алты рәкәгать әүүәбин намазын уку хәерлерәк. Башка фикерләр дә барын исәпкә алып, ике рәкәгать муәккәдә сөннәтеннән соң дүрт рәкәгать әүүәбин намазын уку да ярый.
Белүемчә, ерткыч хайваннарның селәгәе, нәҗесе – авыр нәҗесләрдән. Мәче дә ерткыч хайваннар төренә карый бит, димәк, аның дә селәгәе нәҗес була? Ә өйдә мәче тоту ярый диләр. Аңлатыгыз әле.
Мәче – ерткыч хайван, димәк, аның селәгәе нәҗес санала, әмма хәнәфи мәзһәбендә шундый кагыйдә бар: теге яки бу мәсьәлә буенча карар чыгарганда, ачык дәлил – аять, хәдис яисә сәхабәләрнең фәтвәсе – булганда, мантыйк (логика) һәм кыяс (аналогия) исәпкә алынмый.
Бу очракта галимнәребез Пәйгамбәребезнең галәйһиссәлам түбәндәге хәдисенә таяналар: “Ул (мәче) – нәҗес түгел, ул бит сезнең белән бергә яши” (Тирмизи, Әхмәд һ.б.). Шулай итеп, мәче, аның селәгәе, йоны чиста санала. Бары тик мәче эчкән суны гына тәһарәт өчен куллану ярамый, чөнки мәче чиста булмаган ризык ашаган булырга мөмкин.
Кайвакыт, игътибарсызлык аркасында, намаз укыр алдыннан телефонны сүндерергә онытабыз. Намаз укый башлагач, телефон шалтыраса, аны сүндерергә ярыймы?
Намаз укыган вакытта телефонны сүндерергә бүленү намазны бозарга мөмкин. Шәригать бу гамәлне гамәл кәсир (күп гамәл) рәтенә кертеп карый. Гамәл кәсир – ул намаз эчендә намазны бозу ихтималы булган хәрәкәтләр саны. Гамәл кәсир, димәк, намазны боза.
Кибетләрдә еш кына ташламалар ясыйлар һәм купоннар бирәләр. Миңа купон кирәкми, мә син ал, дип купонны сатарга тәкъдим итү һәм аны сатуп алу ярыймы? Мәсәлән, берәүнең 500 сумлык ташламасы бар, ул аны миңа 100 сумга сата аламы?
Хәнәфи мәзһәбендә ташлама сатыла алмый, чөнки ул товар түгел. Димәк, ташламаны сату да, сатып алу да ярамый дигән сүз. Бу мәсьәлә күп кенә фикыһ китапларында искә алына.
Гамәл кәсирне нинди критерийлардан чыгып билгеләргә?
Хәнәфи мәзһәбенең билгеле “Фәтава Кадыхан” хезмәтендә автор болай ди:
Кайбер имамнар болай дигән: “Әгәр намазын артык хәрәкәтләр ясап укыган кеше янында басып торучы берәүнең, бу кешенең намаз укымавына һич шиге булмаса (ягъни аның ясаган хәрәкәтләре намаз укыган кешенекенә бөтенләй охшамаган), бу хәрәкәт гамәл кәсир санала. Әгәр күзәтүче намазда артык хәрәкәтләр ясаган кеше турында намаздамы соң бу, юкмы дип, шиге туса, бу хәрәкәт гамәл кәсиргә керми. Имам Әл-Хәлвани (аңа Аллаһның рәхмәте булсын) болай дигән: “Бу бәя Әбү Хәнифә мәзһәбенә бик якын, чөнки ул моның кебек сораулар туган вакытта күләмне билгеләмәгән (бу очракта хәрәкәт санын), ә хөкемне бу очракта калган кешенең үзенә калдырган”. (Шушы ук фикерләр “Әл-Мухит әл-Борхани” һәм “Радд әл-Мохтар” хезмәтләрендә дә искә алына)”.
“Хашия Тахтави” әсәрендә гамәл кәсир төшенчәсенә тагын да ачыграк билгеләмә бирелә: “(Бу) намазның бер рөкенендә (рөкуг, кыям һ.б.) бер-бер артлы башкарылган артык өч хәрәкәт”.
Моннан чыгып, без түбәндәге нәтиҗәне ясый алабыз:
- Телефонны сүндерү намазны боза, әгәр ул гамәл кәсир төркеменә караса;
- Гамәл кәсирнең иң дөресе – бер рөкендә башкарылган өч артык хәрәкәт.
- Намаз укучы кеше бер кулы белән генә телефонын сүндерсә, ягъни телефонны сүндергәндә өч хәрәкәт ясамаса, бу хәрәкәт гамәл кәсиргә керми, һәм намаз бозылмый.
«Эшкәртелми һәм файдаланылмый торган ташландык җир» дип нинди җирләрне атыйлар һәм шәригать андый җирләрне үзләштерү мәсьәләсенә ничек карый?
«Эшкәртелми һәм файдаланылмый торган ташландык җир» дип су булмау сәбәпле, яки башка сәбәпләр аркасында эшкәртергә кыен булган һәм файдаланырга яраксыз булган җирләрне атыйлар. Андый җирләрне үзләштерергә ярый. Шулай ук бу җир төренә элек яшәгән кешеләрдән калган җирләр дә яисә элек мөселманнарда булган ташландык җирләр дә керә. Аларны да үзләштерергә һәм эшкәртергә (кулланышка кертергә, файдаланырга) рөхсәт ителә. Андый җир кешеләр яши торган урыннан кычкырып сөрән салганда ул тавыш ишетмәслек ераклыкта булырга тиеш.
Бу эшне башкару өчен солтанның (җитәкченең) рөхсәте кирәкме?
Әбү Хәнифә (Аллаһ аннан разый булсын) мондый җирләрне үзләштергәндә солтаннан (җитәкчедән) рөхсәт алуны төп шарт итеп куя. Берәү солтаннан рөхсәт алып андый җирне үзләштерсә, ул җир аның милке булып санала, рөхсәтсез үзләштерсә, ул җир аның милке булып саналмаячак. Әбү Йосыф һәм Мөхәммәд (Аллаһ алар белән разый булсын): «Рөхсәтсез үзләштерсә дә ул кеше җирнең хуҗасы булып санала», диләр.
