“Кырык хәдис” Ислам әдәбиятының жанры

VIII гасырның уртасында Ислам дөньясында “Кырык хәдис” жанры барлыкка килә һәм тиз арада киң таралыш ала.

Гарәп телендә ул “Әрбәгыйн хәдис”, фарсы телендә “Чихил хәдис”, төрки телләрдә “ Кырык хәдис” дип атала. Пәйгамбәребез галәйһиссәләмнең: “Әгәр минем өммәтемнән берәү дингә кагылышлы кырык хәдисне саклап калса, Кыямәт көнендә галимнәр һәм фәкыйһләр белән бергә кубарылыр”, – дигән сүзләренә нигезләнеп, галимнәр шулкадәр сандагы хәдисләр җыентыгы туплаганнар. Бу жанр киң таралыш алгач, мондый җыентыкларны шушы гадәтне саклап калу максатыннан, укучыларның догаларын, Аллаһ Тәгаләнең савабын өмет итеп, яисә ниндидер бер авырудан шифа табуга өметләнеп әлеге җыентыкларны булдырганнар.

Бөтен авторлар да хәдис гыйлемендә тирән гыйлемле булган дип әйтеп булмый, шуңа күрә аларның сыйфаты да төрле булган. Шулай ук, тора-бара уйдырма хәдисләр җыелган җыентыклар да килеп чыккан. Җыентыклар “Кырык хәдис” дип аталса да, алар нәкъ шулкадәр сандагы хәдисләр тупланмасы булган дип әйтеп булмый, кайвакытта бу саннан күбрәк, яисә азрак риваятьләр дә тупланган. Авторлар 40 хәдисне төрле принципларга таянып җыйганнар. Кайбер очракларда мөселманнарга даими кирәкле һәм файдалы булган темаларны сайласалар, икенче җыентыкларда гакыйдәгә кагылышлы, ахирәткә, намазга, фикыһка, тәсаввыфка, Аллаһның Илчесе галәйиһссәләмне яратуга һәм башка темаларга кагылган җыентыклар да тупланган. Башкалары исә көдси хәдисләрне яисә иснәдләре бик кыска булган хәдисләрне җыйганнар. Шулай ук “Кырык хәдис” җыентыклары 40 төрле сәхәбәдән риваять ителгән хәдисләрне туплаганы да, кайберләре 40 тәбигыйннән, 40 төрле урыннан, 40 мәшһүр хәдисләр җыентыклары да килеп чыккан.

Мондый хезмәтләрнең иң мәшһүре һичшиксез Имам Нәвәвинең (1233- 1278) “Кырык хәдис” җыентыгы. Ул Ибне Сәлах Шаһразуриның “Әл-әхәдис ал-куллийә галләти галәйһә мәдәруд-дин” исемле 28 хәдисне үз эченә алган җыентыкка нигезләнеп тупланган. Имам Нәвәви аңа тагын 16 хәдис өстәп үзенең “Әрбәгыйн”ен булдырып, бу җыентык бөтендөнья мөселманнары өчен даими кулланылышта булган китапка әйләнде. Аны төрле телләргә тәрҗемә иттеләр һәм иң мәшһүр галимнәр бу җыентыктагы хәдисләргә шәрех яздылар. Бу жанрның икенче бер үрнәге Габдерахман Җәминең Иран әдәбиятендә беренче урында торган “Кырык хәдис” җыентыгы тора. Моңа охшаш җыентыкларны шулай ук Алишер Нәваи, Физули, Нәви, Нәби кебек шагыйрьләр төрле хәдисләрне шигъри юлларга салып язганнар.