Амир Гъази-Кьаландар ибн Султан ХIайдар

Амир Гъази-Кьаландар ибн Султан ХIайдар

Амир Гъази-Кьаландар ибн Султан ХIайдар

Лаккуй диндалул цIанийсса дяъвирду гъазаватру байбивхьуния шинмай жанну дуллусса хъинну чIявусса гъазийтал бивкIун бур. Амма миннал чIявуминнал чичрурду, тарихру бакъа хьуну бур, лакрал халкьуннан ми чIявуми хъамагу бивтун бур.

Дагьусттаннайн бувкIсса гъазитураву яла Ислам тIитIи дакьин дурма, яла чIявусса халкь бусурман бувма хъанай ур ГъазиКьаландар. Ва цала аьралуннищал увкIун ур Гъумукун. Шикку ванал цалчин цIакь дурну дур хIypa хьусса ислам. Яла бусурман къархьуну лирчIун диркIсса лакрал шяраваллаву бусурманшиву гьаз дуллай занай ивкIун ур. Халкьуннал бусласиминнухь вичIи диширча, ца укунсса бусалагу бур. Кьаландардул Гъумучату дилмажталгу бучIан бувну, циняв Ккуллал лагма-ялттусса мюрщи щархъая шаншама вакил тIайла уккияра куну, баян бувну бур. Ялтту арив бувкIун бур циняв щархъава кIяла чIиртту. Гъази-Кьаландардул гайннахь бусурманнал динналия бувсун бур. «Агар зу муний рязину бухьурча, хIакьинуния тинмай зу МухIаммад Идавсил ﷺ умматру», – увкуну бур. «Бусурман дин кьамул дуркун, зу мизитгу буван аьркинссар, га мизитраву гьарца нюжмар кьини мукьцIалуннаяр чан акъасса адиминал чакгу буллан аьркинссар», – куну бур. Мизит бувангу цIанасса шяравалу дусса кIанай къулайсса кIану ккаккан бувну бур. Гьарца цIусса кIанайн ивзманал хъу-лухччигу цахьра-цахьра личIантIишивугу бувсун бур. Яла Гъази-Кьаландардул цайрасса кIяласса яннагу ккаккан дурну, куну бур: «Укунсса янна лаххайсса диркIссар МухIаммад идавсилгу e, утти зухьхьунгу укунсса янна лахлан ихтияр дуллалиссар».

Цавува цала маслихIатгу бувну, къужрал куну бур: «КIяла чухъри лахлан ихтияр дулаврин хъунмасса барчаллагь, амма вай зунттал хъачIбакIайх ми яннардаву занан захIмат хъананссархха, ми ччяни чапалгу хъананссар», – куну. Ахиргу циняв маслихIатрайн бувкIун бур кIяла яннарду лахлан ччиманал лахлан, къаччиманалгу къалахлан. Гъази-Кьаландар мяйжаннугу Гъумучату Ккулув увкIун ивкIшиву тасттикь буллай бур укунсса масалдаралгу: хIакьинусса кьинигу Ккуллал шяраву бур Кьаландархъул тIисса халкьгу, КIяла чухъри тIисса тухумгу. Гъази-Кьаландар лакрал виртталгу архIал бувцуну, дяъвирду, гъазаватру буллай Дагъусттаннал цаймигу миллатирттаву Ислам цIакь дуллай ва дачин дуллай ивкIун ур. Мунияр махъ Дагъусттаннал зунттаву цала багьайкун Ислам цIакь хьанан диркIун дур. ЧIявусса Дагъусттаннал халкь муния махъ бусурман хьуну бур. Щалвагу Дагъусттаннал ялув, цала гьалмахтураятусса Шамхал тIисса адиминагу ивтун, шамхалтурал хIукуматгу мунал дирхьуссар тIий бур. Гъази-Кьаландар ивкIуну ур Гъумук ва шиккува увччунугу ур.

АЬЙШАТ ХIАЖИЕВАЛ ЛУТТИРАВА

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Заннайн мютIисса кулпат

Кулпатрал оьрмулуву хъунмасса кIану бугьлагьиссар ласнал ва щарссанил дянивсса дакьаврил (гармониялул). Мунил хъунмур биялагу хъаннихьри. Ва макьалалуву бусанну цаппара маслихIатру, кулпат дакьаврил хIалданийн бучIан баву бигьа дуллалисса, цанчирча, мукунсса кулпатраву паракьатшиву, рахIатшиву ва...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...