Салман ал-Фариси
Салман алФариси ивкIун ур МухIаммад Идавсил ﷺ яла машгьурми асхIабтуравасса ца. Салман тIисса цIагу ганан дирзун дур Ислам кьамул дурну махъ. Бусурман хьуннин ганайн Мабагь учайсса бивкIун бур. Парснал халкьуннава цалчин бусурман хьусса инсан хъанай ур Салман. Га мудан МухIаммад Идавсил ﷺ чIарав къуллугъчину, кумагчину ивкIссар.
Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Цала миллатирттал дянив личIи хьуссар мукьа инсан: на – аьрабнаву, Сугьайб – грекнаву, Салман – парснаву, Билал – эфиопнаву». ЖучIанма Аьбдуллагь ибн Аьббаслуяту бивну бур Салманнул цала оьрмулия бувсъсса хавар. «На парснал Асбагьан тIисса кIанттайсса Жайан тIисса шяраву увссара. Ттул бутта ия сий дусса адимина, га шяраваллил бакIчи. Буттан на хъинну ххираяв. Сайки ганал на ххирашиврул чунчIав уккан къаитлай, къатлуву дуснакь увнав. Жул дин дия цIарайн икрам баву. На хъинну ялув авцIуну дувайссия жула диндалул аьдатру. Яла на увчIунав цинявннал икрам бувайсса цIарал къуллугъчину. Ттуйн тапшур бувуна цIу лещан къадитаву – я дяхтта, я хьхьувай. Ппу ия хъунмасса мулкирал (аьрщарал) заллу.
Ганилсса цува буллан икIайва. Ца кьини цала мажал бакъану, на гьан увнав га аьрщарайсса иширтталсса буллан. Гиккун наниххулий ттун хьуна бавкьуна хачпараснал килиса. Гива цала диндалул аьдатру дуллалисса халкьуннал чIурду баллай бия. Ттун гай царив къакIулссия, цанчирча буттал на тамансса хIаллай чунчIав гьан къаитайвав. На килисалувун увххун гайннал дуллалимуних уруглай авцIура. Ттун гайннал дин ххуй дирзуна, навагу га диндалийн кIура аян ччан бивкIуна. Буттал мулкирайнгу къалавгун, баргъ гьаннин на килисалуву уссияв. Гивусса халкьуннахь цIувххуссия, ва диндалул мархха-гьану чув буссар, куну. Гайннал бувсуна Шамлив (Сириянаву) бушиву. Мичча на шавай зана хьура. Бусав буттахь ттунна килисалуву ккарксса дин ххуй дирзшиву. «Ттул арс, вин му диндалия хъинбала къахьунтIиссар, жула буттахъал дин ганияр ххуйссар!» - увкуна буттал. На цащала рязи къавхьукун, цамур диндалий кIура аяврия нигьа увсун, ганал на къатлуву аьнт увну, ччаннай махру дархIуна. Ттуща бювхъуна га килисалувун бучIайсса ххачпараснахь миннат буван, Шамлив нанисса чарван дучIарча ттуйн баян буваракьай куну.
Цаппара хIаллава ттун бавуна гиккун савдажартурал чарван дуркIшиву. На шавату ливхъун, гайннащал Шамлив авчура. Тиккун ивукун кIул бувссия ххачпараснал диндалуву яла хъунама епископ цумарив. Ганахь миннат бувссия ттунна дин лахьхьиншиврул, цала чIарав къуллугъ буллай ити куну. Таналгу ивтунав. Амма та ххуйсса инсан акъая. Халкьуннал килисалувун бувсса цадакьа цанма ласайва, миски-гъаривнан цичIав къадулайва. Му куццуй мунал мусил бувцIусса арулва къукъу цачIун бувуна. Му иш кIул шайхту ттун га инсан къаччан хьуна. Ца кьини ажал бивну епископ ивкIуна, га уччин халкь бавтIуна. Микку на бувсъссия ганал дуллай ивкIмур. Ттула махъру тасттикь буван муси ладиртсса кIану ккаккан бувссия. Гайнналгу епископнал нурчIи аьрщараву къадурччуну, хачлий лархъун, чартту бишлай ппив-ххив дуруна. Ганаяр махъ епископну ивтма ия хъинну ххуйсса, аваданшиврул хъирив къаагьсса, Занная нигьа увсъсса, хьхьу-кьини цала диндалул эбадатру дуллалисса инсан.
Ттун га ххира хьуна, амма ганал чIарав хъунма хIаллай ацIан нясив къавхьуна. Епископ къашавай хьуну, бивкIулул шаний утту ивхьусса чIумал на цIувххуссия: «На вил чIарав уссияв, ттун ина ххира хьунна, утти ина дуниял кьадитлай ура. Утти на щичIан гьарча хъинни?» Ганал увкуна: «Ттул арс, на кунасса инсан уссар Мосул тIисса шагьрулий. Ина таначIан агьанмур бува». Мунияр махъ Мосул шагьрулийн лавгун та инсан ххал увну, ттула хавар танахь бувсъссия. Танал на цала чIарав ивтунав. Тагу дакIнихтуну дин дуллалисса, марцIсса инсан ия. Амма чIал къавхьуну танангу ахиратлухьхьун гьан нясивну лявкъуна. ИвчIаннин хьхьичI ганал маслихIат бувна Насабин тIисса кIанайсса епископначIан насу куну. Тиккусса епископгу хьхьичIсса кIиннаха лавхьхьусса, дакI марцIсса ия. Хъунма хIал къавхьуну гагу дунияллия лавгуна. БивкIулул цIуцIаврил увгьусса чIумал ганал ттун аманат бувуна, Амурия тIисса кIанайсса инсанначIан насу куну. Тагу ххуйсса, хIарачатрай Заннайн икрам-эбадат дуллалисса инсан ия. Тикку къуллугъ буллалиссаксса хIаллай на цайми давурттайгу зун икIайссияв. Ттуща бювхъуна гъаттара машан ласун, чан-кьансса арцугу хьуна. Уттисса ттула учительнан ивчIан чIун гъан хьусса чIумал на цIувххуссия: «Вияр махъ на щичIан лавгун хъинни?» – куну.
«Ттул арс, къакIулли ва дунияллий дакIнихтуну жула дин дуллалисса цу уссарив. Амма ттун кIулли цIана гъан хьушиву аьрабнал аьрщарай махъа-махъсса, Ибрагьимлул u дин дачин дурсса Идавс уккантIисса чIун гъан хьушиву. Ганал дуссар кIул уван шайсса лишанну: цадакьалун дуллумур къадукайссар, пишкаш дурмур дукайссар. Хьурча таначIан насу». Га ивкIуну махъ на Амуриялий яхъанай уссияв, гиккун маша бан «калб» тIисса аьрабнал кабилалул халкь бучIаннин. На гайннащал икьрал дурссия, на цащала уцирча, ттула гъаттара булунна куну. Гай рязи хьуна, амма ххуллий ца кIанттай на увгьуну, жугьутI адиминан лагъну авххунав. Ца чIумал ттул залунначIан «бану Кьурайз» тIисса Мадиналул кьабилалувасса инсан увкIуна, залунналгу на ганан авххунав. Мукун на агьра Мадиналив. Ттун гацIана бувчIуна га шагьру Мадина бушиву, цанчирча епископнал бувсуна гикку чарил аьрщарай чассагул мурхьру ххявххун бикIантIишиву. Га чIумал Маккалив МухIаммад Идавс ﷺ цала халкьуннахь диндалия буслай ивкIун ия, амма ттун ганая цичIав къакIулссия, захIматсса давриха бакI гьаз дувансса чIун къадикIайва. Ца кьини пальмалийн лавхъун чассаг битлай унува, мурхьирал лув авцIусса ттул залунначIан маччачу увкIун, буслан ивкIуна Маккалия Мадиналив цува Идавсра тIисса инсан увкIшиву. Гай махъру бавсса ттул чурххавун зурзу бувххун, мурхьирая агьавай ливчIунав. Щяв увчIун га адиминахь цIуххав:
«Ци учав ина?». Амма сси бивзсса залуннал жавабрах вичIи дишин къаивтун ттула давуртту дуллан тIайла увккунав. Гьанттайн бизайхту чансса чассаггу лавсун на лавгссияв Идавс ﷺ авцIусса къатлувун. Цадакьари увкуну чассаг буллуссия. Идавсил ﷺ цала чIаравминнахь «Канаки» увкуна, амма цала къабувкуна. КIилчингу лавсун чассаг лавгра ИдавсичIан. «Пишкаш буллай ура», – куну булав. Идавсил ﷺ гай чассаг асхIабтурангу буллуна, цалагу бувкуна. Цамур кьини, Бакьиъ хIатталив ца асхIаб учлачисса чIумал на гиккун лавгун, Идавсил ﷺ бурхIайсса идавсшиврул мугьру ккаккан ччай уссияв. Идавсин ﷺ ттун ччимур бувчIуну, цайрасса янна яларай дурну мугьру ккаккан бувуна. Микку ттуща макь дугьан къавхьуну, ганайн ппай учин хьхьичIунай хьура. Яла на Идавсихь ﷺ ва гиккун бавтIминнахь ттунма вайксса шиннардий ккавкмур бувсъссия». Салманнул
Ислам кьамул дувайхту, Идавсил ﷺ ганайн буюр бувссар лагъшиврува тархъан хьунмур бува, куну. Салманнул залуннащал икьрал дурссар муси дуллуну ва 300 чассагул мурхь бувгьуну тархъан хьун. Циняв асхIабтурал цащава шайсса кумаг бувссар Салманнун аьркинсса муси цачIун дуван. Мурхьру бугьан чIун дирукун, Идавсил ﷺ цала карунних шанттуршвагу пальма бувгьуссар. Мунияр махъ Салман тархъан хьуссар, сайки га заманнайсса гьарца талатавриву гьуртту хьуссар. Хандакь гъазаватрай Салманнул маслихIатрайну Мадиналул лагма кьакьа дурккун диркIссар. Ганиннин аьрабнал дяъвирдай окопру къадуккайсса диркIссар.
«АсхIабтурал бусаларду»