СумбатIуллал Маллал Муса

СумбатIуллал шяраву ивкIун ур Муса тIисса аьлимчу. Муса увну ур 1887 шинал СумбатIлив Пардайхъал тухумравасса Малланал кулпатраву. Буттал хъунмасса хIарачат бувну бур арсная дурккусса аьлимчу уван. Муса дуклай ивкIун ур Гъумучиял мадрасалуву. Гикку лархьхьуну дур диндалул дакъасса цаймигу элмурду – астрономия, география, математика.
Цала дуккаву къуртал дайхту, га зана хьуну ур шяравун. ЧIал къавхьуну бувну бур кулпат. 1924-ку шиная 1928-ку шинайн ияннин Муса зий ивкIун ур кьадийну ГьунчIукьатIрал шяраву. Ганал кьадийшиву дуллалисса чIумал халкьуннал дянив нахIушиву ва низам цIакь хьуну дур. Муса хъинну тIайласса, марцIсса, ссавур дусса аьлимчу ивкIун ур. Гьунар бусса аьлимчунал ххаллилсса шеърирдугу чичайсса бивкIун бур. Ганал чивчусса шеърирду машгьурсса дурккучу Абачара ХIусайнаевлучIангу бивссар, учай.
1928 шинал ссалчIав тахсир бакьасса Муса увгьуну ур. МукьцIалва гьантлий Гъумучиял дуснакьравугу ивкIун, га махъунай зана хьуну ур шавай. Га диркIун дур хъинну ккашилсса ва захIматсса чIун. Кулпат хъунмасса бухьувкун, ганал пикри бувну бур хIалтилухун гьан. Муса зун ивкIун ур Дарбантлив муххал ххуллул зузалану. KIycca даву дуллай вардиш акъасса Муса хъинну къашай хьуну, махъунай ачин багьну бур.
1930 шинал Муса цала дуснащал кIилчингу лавгун ур хIалтилухун Туркманнал Ашхабад тIисса шагьруллийн. Гикку гай зий бивкIун бур къалайчиталну. Амма гьарца кIанттай байбивхьуну бур диндалул аьлимтал бугьлагьисса репрессиялул замана. Му щатIухьхьун иривну ур Мусагу. Гичча га гьан увну ур Анжиллал дуснакьравун. Шикку дуснакьраву ганал дурну дур шанна шин. Муса увгьусса хавар баяйхту, гьанминнал ганал диндалул луттирдал ацIния кIива дарваг ччувччуну бур, ливчIмий неххавун бивчуну бур.
Цуксса цахунма бахчилай бунугу, Мусал гьич къакьариртун дур дин ва чак. Гичча дуснакьравату га гьан увну ур ялагу ххюра шинайсса ссивирлив. Цуксса цайва къия дуллай бунугу, га цукунчIав диндалия махъунай къавхьуну ур. Къашавайсса Мусал чурххал дуснакьраву буллалисса зулмурду, ккаши бухIан къавхьуну, 1935-ку шинал накьлу хьуну ур. Кулпатрангу баян къабувну, га гилува увччуну ур. Муса ивкIушиву кIул хьуну бур махъминнан ганал дуснайхчIин. Амма аьлимчунал гьав дусса кIанувагу кIул буван бювхъуну бакъар. Лас ивкIусса хавар бухIан къавхьуну Мусал кулпатгу хъиривва бивкIуну бур, махъ мукьва оьрчIгу ливчIун. 1989-ку шинал Муса реабилитациялувун увтун, тахсир бакъанува репрессиярттахьхьун иривману хIисав увну ур.