СумбатIуллал Маллал Муса

СумбатIуллал Маллал Муса

СумбатIуллал шяраву ивкIун ур Муса тIисса аьлимчу. Муса увну ур 1887 шинал СумбатIлив Пардайхъал тухумравасса Малланал кулпатраву. Буттал хъунмасса хIарачат бувну бур арсная дурккусса аьлимчу уван. Муса дуклай ивкIун ур Гъумучиял мадрасалуву. Гикку лархьхьуну дур диндалул дакъасса цаймигу элмурду – астрономия, география, математика.

 

 

Цала дуккаву къуртал дайхту, га зана хьуну ур шяравун. ЧIал къавхьуну бувну бур кулпат. 1924-ку шиная 1928-ку шинайн ияннин Муса зий ивкIун ур кьадийну ГьунчIукьатIрал шяраву. Ганал кьадийшиву дуллалисса чIумал халкьуннал дянив нахIушиву ва низам цIакь хьуну дур. Муса хъинну тIайласса, марцIсса, ссавур дусса аьлимчу ивкIун ур. Гьунар бусса аьлимчунал ххаллилсса шеърирдугу чичайсса бивкIун бур. Ганал чивчусса шеърирду машгьурсса дурккучу Абачара ХIусайнаевлучIангу бивссар, учай.

1928 шинал ссалчIав тахсир бакьасса Муса увгьуну ур. МукьцIалва гьантлий Гъумучиял дуснакьравугу ивкIун, га махъунай зана хьуну ур шавай. Га диркIун дур хъинну ккашилсса ва захIматсса чIун. Кулпат хъунмасса бухьувкун, ганал пикри бувну бур хIалтилухун гьан. Муса зун ивкIун ур Дарбантлив муххал ххуллул зузалану. KIycca даву дуллай вардиш акъасса Муса хъинну къашай хьуну, махъунай ачин багьну бур.

1930 шинал Муса цала дуснащал кIилчингу лавгун ур хIалтилухун Туркманнал Ашхабад тIисса шагьруллийн. Гикку гай зий бивкIун бур къалайчиталну. Амма гьарца кIанттай байбивхьуну бур диндалул аьлимтал бугьлагьисса репрессиялул замана. Му щатIухьхьун иривну ур Мусагу. Гичча га гьан увну ур Анжиллал дуснакьравун. Шикку дуснакьраву ганал дурну дур шанна шин. Муса увгьусса хавар баяйхту, гьанминнал ганал диндалул луттирдал ацIния кIива дарваг ччувччуну бур, ливчIмий неххавун бивчуну бур.

Цуксса цахунма бахчилай бунугу, Мусал гьич къакьариртун дур дин ва чак. Гичча дуснакьравату га гьан увну ур ялагу ххюра шинайсса ссивирлив. Цуксса цайва къия дуллай бунугу, га цукунчIав диндалия махъунай къавхьуну ур. Къашавайсса Мусал чурххал дуснакьраву буллалисса зулмурду, ккаши бухIан къавхьуну, 1935-ку шинал накьлу хьуну ур. Кулпатрангу баян къабувну, га гилува увччуну ур. Муса ивкIушиву кIул хьуну бур махъминнан ганал дуснайхчIин. Амма аьлимчунал гьав дусса кIанувагу кIул буван бювхъуну бакъар. Лас ивкIусса хавар бухIан къавхьуну Мусал кулпатгу хъиривва бивкIуну бур, махъ мукьва оьрчIгу ливчIун. 1989-ку шинал Муса реабилитациялувун увтун, тахсир бакъанува репрессиярттахьхьун иривману хIисав увну ур.

 

Аьишат ХIажиева

2026-03-01 (Рамазан 1447 ш.) №3.


ХIалал-хIараммунил баян

Аллагь Тааьланал дунияллий халкьуннан, дуллусса хъусру ризкьи-маэшат хIалалссагу дуссар, хIарамссагу дуссар. КIинниллагу дянивсса щак буссагу дуссар, мунийн «шубгьа» учайссар.   Шубгьа хъанахъиссар я хIалалшиву, я хIарамшиву чIявуминнаща личIий дуван къашайсса, цукунссарив кIул...


Танмалшиву – щяйтIаннуя

Ххирасса дустал, къааьйкьинссара хIакьинусса кьини жува цинявппагу курчIил ясир бувну буру учирчагу.   Байбихьулий цIуххин ччива, цири му цурда карчI куну? ХъунмурчIин карчI тIун бикIай ци дунугу даву дуван къаччисса, ягу гъира бакъасса чIумал. Мукунсса чIумал инсан уссар лагма-ялттуминнахь...


СсахI бичаву

Хъус марцI дуван хъуслий закат ялув бувсса кунма, чурх марцI буван, зумалувусса диялдакъашивуртту кIучI дуван, зума АллагьначIа ﷻ кьамулну лякъин, зумаритавал ссахIгу ялув бувссар. Инсаннал дургьусса зума лухччи-ссавнил дянив дарцIуну дикIайссар, ссахI букканнин ссавруннайн...


Аллагьнайн ﷻ таваккул бутаву

Таваккулданул мяъна КIулну бикIияра, таваккул – му паракьатшиву дакъасса гьалакшивур ва гьалакшиву дакъанурасса паракьатшивур. Мунил мяънагу – ина буллугъшиврухгу, мискиншиврухгу ца куццуй уругавур. Щаллуну Аллагьнайн ﷻ вихшала диша, вила оьрму Заннайн тапшур бува щак къаувкуну, му...


ЩяйтIан бахIаймур

Бюхттулсса Аллагь тIий ур (мяъна): «Я Идавс, Кьуръан буклай айишиннин чIа уча Аллагьнахь, инава щяйтIаннуя уручча куну: «Аьузу би-Ллагьи мина-шшайтIани-р-раджим» увкуну, цилгу мяъна хъанахъисса – «на Аллагьнахь ﷻ чIа тIий ура щяйтIаннул оьсса тIуллая уручча тIий нава,...