СумбатIуллал Маллал Муса

СумбатIуллал Маллал Муса

СумбатIуллал шяраву ивкIун ур Муса тIисса аьлимчу. Муса увну ур 1887 шинал СумбатIлив Пардайхъал тухумравасса Малланал кулпатраву. Буттал хъунмасса хIарачат бувну бур арсная дурккусса аьлимчу уван. Муса дуклай ивкIун ур Гъумучиял мадрасалуву. Гикку лархьхьуну дур диндалул дакъасса цаймигу элмурду – астрономия, география, математика.

 

 

Цала дуккаву къуртал дайхту, га зана хьуну ур шяравун. ЧIал къавхьуну бувну бур кулпат. 1924-ку шиная 1928-ку шинайн ияннин Муса зий ивкIун ур кьадийну ГьунчIукьатIрал шяраву. Ганал кьадийшиву дуллалисса чIумал халкьуннал дянив нахIушиву ва низам цIакь хьуну дур. Муса хъинну тIайласса, марцIсса, ссавур дусса аьлимчу ивкIун ур. Гьунар бусса аьлимчунал ххаллилсса шеърирдугу чичайсса бивкIун бур. Ганал чивчусса шеърирду машгьурсса дурккучу Абачара ХIусайнаевлучIангу бивссар, учай.

1928 шинал ссалчIав тахсир бакьасса Муса увгьуну ур. МукьцIалва гьантлий Гъумучиял дуснакьравугу ивкIун, га махъунай зана хьуну ур шавай. Га диркIун дур хъинну ккашилсса ва захIматсса чIун. Кулпат хъунмасса бухьувкун, ганал пикри бувну бур хIалтилухун гьан. Муса зун ивкIун ур Дарбантлив муххал ххуллул зузалану. KIycca даву дуллай вардиш акъасса Муса хъинну къашай хьуну, махъунай ачин багьну бур.

1930 шинал Муса цала дуснащал кIилчингу лавгун ур хIалтилухун Туркманнал Ашхабад тIисса шагьруллийн. Гикку гай зий бивкIун бур къалайчиталну. Амма гьарца кIанттай байбивхьуну бур диндалул аьлимтал бугьлагьисса репрессиялул замана. Му щатIухьхьун иривну ур Мусагу. Гичча га гьан увну ур Анжиллал дуснакьравун. Шикку дуснакьраву ганал дурну дур шанна шин. Муса увгьусса хавар баяйхту, гьанминнал ганал диндалул луттирдал ацIния кIива дарваг ччувччуну бур, ливчIмий неххавун бивчуну бур.

Цуксса цахунма бахчилай бунугу, Мусал гьич къакьариртун дур дин ва чак. Гичча дуснакьравату га гьан увну ур ялагу ххюра шинайсса ссивирлив. Цуксса цайва къия дуллай бунугу, га цукунчIав диндалия махъунай къавхьуну ур. Къашавайсса Мусал чурххал дуснакьраву буллалисса зулмурду, ккаши бухIан къавхьуну, 1935-ку шинал накьлу хьуну ур. Кулпатрангу баян къабувну, га гилува увччуну ур. Муса ивкIушиву кIул хьуну бур махъминнан ганал дуснайхчIин. Амма аьлимчунал гьав дусса кIанувагу кIул буван бювхъуну бакъар. Лас ивкIусса хавар бухIан къавхьуну Мусал кулпатгу хъиривва бивкIуну бур, махъ мукьва оьрчIгу ливчIун. 1989-ку шинал Муса реабилитациялувун увтун, тахсир бакъанува репрессиярттахьхьун иривману хIисав увну ур.

 

Аьишат ХIажиева

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


АхIмакьманал лишан

ХьхьичIазаманнай ца аькьлукар най ивкIун ур цала иширттай Бухаралив. Ганан ххуллул гьалмахчуну бакIрайн агьну ур хъинну маз чIявусса адимина. Ганал аькьлукарнахьхьун чIявусса суаллу буллай, жаваб дулуннин къаавцIуну, цала ва цайминнал оьрмурдавасса ишругу буслай, ивкIун ур.   Акьлукар...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...


Оьрмулуву яла агьаммур

Жунма гьарцаннан кIулну бикIан аьркинссар жува ва дунияллийн циван бувкссарув. ЧIявусса инсантал, хаснува философтал, бикIай луглай оьрмулул мурадрах, амма инсаннал аькьлулул ссуссукьушиврул цIаний, цала дакIнин ччимур оьрмулул мурад бухьунссар тIисса хIукмулийн бучIай.   Миннахь цIуххирча,...