ХIажи-Къистаман
ХIажи-Къистаман
Имам Шамиллул Гъумучатусса наиб Рашкъухъал Бюкь-МухIаммадлуя чIявусса бусаларду ва балайрду бур халкьуннаву. Лакраннияр ганал хIалкьазия ххуйну кIулну бур яруссаннан. Бюкь-МухIаммадлул кьюкьлуву сайки циняв лак бивкIун бур. ИвкIун ур ганачIа Закарижа тIисса цала ссурахъилссил, Къистаманнул ласгу, хъинну виричусса, жагьилсса адимина. Га чIумал Закарижанал ва Къистаманнул кIива мюрщисса душругу бивкIун ур: ПатIимат ва Мариян. Къистаман Кьуръан кIулсса, дин-чак дуллалисса, хъинну бакIрал чурххалгу гьайбат дусса, Гъумучиял хъами-душвараву сий дусса хъамитайпа бивкIун бур. Ганил хъунама уссу МухIаммад та чIумал Гъумучиял Хъун мизитраву кьадину ивкIун ур, имам Шамиллущал энадрайсса Гъумучиял Агълар-ханная кьюлтIну Шамиллун кумаг буллайгу ивкIун ур.
Рашкъухъал тухумрал имам Шамиллущал хьхьичIарасса дусшиву ва дахIаву диркIун дур, цанчирчан, Шамиль Гъумук щайх ЖамалуттиннучIан тIарикьатрал иширттай увкIсса чIумал, Хъун мизитрал чIаравсса Рашкъухъал къатраву ялапар хъанай ивкIун ур. Гьази-МухIаммад ва Шамил гъазават бан сукку тIутIисса чIумалгу, кьюлтIну бучIайсса бивкIун бур щайх ЖамалуттиннучIангу, МухIаммад-кьадиначIангу Гъумучиял чиваркIуннал чулуха цанма ци кумаг хьун тIий бурив ккаккан, маслихIат бан.
Яла махъ, Къистаман щар буллалисса чIумал, дяъви най буну, цува хъатIуйн учIан бюхълай акъахьувкун, Шамиллул цачIава къуллугъ буллалисса гьаркIассиричу гьан увну ивкIун ур хъатIун биххансса ниц бувцуну.
Къистаман щар хьуну, лахъи-утта къалавгун, Закарижа ва Къистаман дучрайгу бурттий занан бивкIун бур къурух, зунттавух, кув чIумал диндалул дяъватрай най буру щархъавун куну, цаппара гьантрайсса бакъагу шайсса бивкIун бур. Амма иш мукун къабивкIун бур. Гай лагайсса бивкIун бур яруссаннайн Бюкь-МухIаммадлучIан Гъумучиял гьан бувсса ярагъгу дукиягу лавсун.
Та чIумал Гъумучиял сий дусса къатрал хъаннин чай буртти бикIаву кьюкьалану ккалли байсса бивкIун бур. Закарижанал гъанчувгу ганай бюкьу-аьй дуллай бивкIун бур, жагьилсса щарссагу чай буртти риртун щархъавух занай ур тIий. Амма Къистаманнул уссийн МухIаммад-кьадинан ва Закарижанал ниттин бакъа гай чун лагайссарив кIулну къабивкIун бур. Цал аьрхIал дяъватрай лавгсса лас ва щар аьрхIал махъунмай зана къабивкIун, Къистаман цуппалу бувкIун бур. Бувсун бур ласнал ниттихьгу, уссихьгу, Закарижа Бюкь-МухIаммадлучIа авцIунни, куну. Гания мукьах Къистаман цуппалу лаглан бивкIун бур. Закарижа ШамиллучIан лавгсса бавну Агълардун, гайннал къатрачIа къарал бивтун бивкIун бур. Утти Къистаманнун хъинну жапану бивкIун бур шаппату чун-бунугу гьан. Кув чIумал хьхьувай, кьюлтIну шаппату лавгун, гьунттихавай цумур-дунугу ца лакрал шяравун зана бикIайсса бивкIун бур, кIикку мизитраву дин-чакгу дурну, дяъватгу бувну, Гъумукун кIура баяйсса бивкIун бур. Ганил хъирив бавцIусса ханнал нукартурал чара бакъа кIул байсса бивкIун бур мяйжаннугу Къистаман кIа шяравун бувкIун бивкIун бурив, бакъарив. Га мяйжаннугу кIиккун лавгун бивкIшиву мяйжан хьувкун, ханнахьгу бусайсса бивкIун бур.
КIира шинава талатавриву ивкIуну ур Къистаманнул лас, Закарижа. ЩихьчIавгу къацIувххуну, Къистаман лавгун бур ласнал леххаврий, амма Агълардул танал жаназа Гьумукун ласун ихтияр къадуллуну, шяраваллил кьатIув уччин багьну бур.
Лас ивкIуну шин ларгукун, Къистаман ялагу занан бивкIун бур цила аьрххирдай, амма утти ласнал ниттин му къулай къабизлан бивкIун бур. Гайннал дя-зума лиллан диркIун дур. Ахиргу бувцуну кIивагу душгу Къистаман буттал къатлувун уссийчIан бивзун бур. МухIаммад-кьадиналгу гай цалами оьрчIая личIий къабувну, аякьа дуллан ивкIун ур. Къистаман лас ивкIуну мукьах хъиннува диндалухун машхул хьуну бур.
Цал цаппара лакрал диндалул арамтал ва хъами хIажлив бачин сукку хьусса чIумал, Къистаманнунгу гайннащал бачин ччан бивкIун бур. МухIаммад-кьадинал маслихIат бувну бур ссийхь Бюкь-МухIаммадлуя ва Шамиллуя рухсат ласун насу куну. Лавгун бур Къистаман Яруссаннайн. Бюкь-МухIаммадлущал архIал лавгун бур имам ШамиллучIангу. Бюкь-МухIаммадлул цахьва укунсса иширай вичIан Къистаман бувкIун бур куну, увкукун, Шамиллул: «Бухху уча»,– куну бур. Яла кIура авну цачIава щябивкIсса наибтурахь:
– ЦIанакул зун ккаккантIиссар Гъази-Гъумучиял гьайбат дусса хъамитайпа,— куну бур.
Та чIумал яруссаннал хъами-душру иттах пардав дакъа арамтунначIан къабуккайсса бивкIун бур, амма гъумучияллив тачIав мукунсса аьдат къадиркIун дур.
Шамиллул хъинну хIурматрай кьамул бувну бур Къистаман, хIажлив гьан изнугу буллуну бур.
ХIажлия зана бивкIун мукьах Къистаман хъинну чанну бакъа яруссаннайн къалагайсса бивкIун бур.
Ца кьини Гьумукун бавну бур Бюкь-МухIаммадлул кьюкьа оьруснал пасат дурсса, цува Бюкь-МухIаммадгу гайннахьхьун ясирну иривсса. ШихьчIав ссихIгу къадурккун, Къистаман хъинну анаварну лавгун бур яруссаннайн. ХIажи-Къистаман Бюкь-МухIаммадлул леххаврий лавгсса бавну Агълардун:
– Ласнал леххаврий лавгун бивтссия, ттула душманнал леххаврий лавгун къабитанна! – куну, баян бувну бур.
Ханнал сси-агъуллуя бавсса ХIажи-Къистамангу тийхва бавцIуну, мюридтуран кумаг буллалисса хъаннищал зун бивкIун бур. Шин ххишалагу хьуну дур ХIажи-Къистаманнул яруссаннай. МухIаммад-кьадинан баллан бивкIун бур цала ссу ярагъгу канил бувгьуну, талатавурттаву гьуртту хъанай бур тIар тIий. Ца дяркъусса ссутнил хьхьуну МухIаммад-кьадинан бавну бур цала дарвазалуха xly-xly тIисса чал чIу. Анаварну бартукьгу ялун бувтун, хьулухун увксса – чал кIиллувун багьну хIалдания лавгсса ссу лявкъуну бур. Хъап куну гагу къатлувунмай бувцуну, чирахъ лавхъуну бур – ссу оьттувун бахьлавгун ккавккун бур. Ялун бувхсса цала кулпат леххаву тIун бикIайхту, МухIаммад-кьадинал ганил, кьацIлий хъатгу дирхьуну:
– ЧIу-чIитI буккан мабара, анаварну ванилсса бува! – куну, цува дарвазалухун увккун ур. Цийнма цуппа бувкIсса ХIажи-Къистаманнул:
– Ттухь зума мацIухларди, талатавриву щавари хьусса чурх шаппай лавсун бувкIсса, ттула буттал аьрщарай гьав хьуншиврулла, – куну бур. Та чIумал 12 шин хьусса ПатIиматгу, 10 шин хьусса Мариянгу ниттичIату сукку къавхьуну, ганилсса буллан бивкIун бур. Хъиривмур хьхьуну увкIун ур яруссанная Шамиллул гьан увсса хIакин.
– Имам цала цIуллушиву кьурван дан махъунай акъая, так ина хъин хьурчан, Заннал ххуллий кьянкьа дува, вила кьувватралгу Занналгу ка бавкьуну, ина хъин хьунтIиссара, иншаАллагь! — куну бур хIакиннал.
– АлхIамдулиллагь щукру! Буси имамнахь Аллагьу Тааьланал хъирив ттун яла бусравма цува ушиву, – куну бур ганилгу. ХIажи-Къистаман щавурду дирну шаппай бувкIсса бавсса Агълардул:
– Оьруснаща рутан къархьусса ХIажи-Къистаманнул бакI ва турлих ца мугьлатрай на батIул даннахха! – куну бур, канихьсса тургу каниву къавтIутIи дуллай. Уссилщарнил дюъ дирхьуну дур ХIажи-Къистаманнуй, цукунчIав шания мабизара, хан муних ялугьлай ур, куну.
– Ханнаща ттун танмихI бан къашайссар, на цанма ханнан къаккавксса талихI-тирхханну ккавксса инсанна! АлхIамдулилагь щукру, ханнал биялалун бакъара нанисса, Заннал биялалунна, – куну бур ганил.
Ца нюжмар цIуцIи шанийгу дурну, тти хъин хъанай бур тIисса чIумал, ХIажи-Къистаман цакуну бивкIуну бур.