Хъун ХIасан ва ЧIиви ХIасан

Хъун ХIасан ва ЧIиви ХIасан

Хъун ХIасан ва ЧIиви ХIасан

ХIажимуса-хIажинал бувсса Кьукуннал мадрасалуву дарc дихьлай мударисталну зий бивкIун бур НицIавкIратусса ххаллилсса аьлимтал – Хъун-ХIасан ва ЧIиви-ХIасан. Мадрасалул машгьуршиву хъунмурчIин диркIун дур вай мударистурал хIарачатрайну ва элму кIулшиврийну.

 

Хъун-ХIасан ивкIссар НицIавкI-ратусса Шуаьйхъал тухумравасса. Ва тухумравасса ивкIссар цIа дурккусса дурккучув Ибрагьим-хIажи. Ибрагьим-хIажи арулла-мяйра шинай Маккалив мизитрал имамну ивкIссар тIар, махъунай зана къавхьуну тийхва ливчIссар.

ОьрчIнийва Хъун ХIасан диндалул элмурдах гъира бусса, бувсмур, ккавкмур ччяни лаласайсса ивкIун ур. ХIасан чIивинийва Кьуръан лахьхьин занай ивкIун ур цайми оьрчIащал шяравусса мизитравун. Кьуръангу лавхьхьуну, га цайми дин-элмулул луттирду лахьлай ивкIун ур. Хъун-ХIасан дуккаврил итххявхсса, авкьусса, паракьатсса, иминсса хасиятрал инсан ивкIун ур. Цала диндалул даража гьаз буван га ЧIиви ХIасаннущал увххун ур дуклан Ссугъращиял АьбдурахIман-хIажинал мадрасалувун. АьбдурахIман-хIажинал ганах ляличIисса къулагьасшиву диркIун дур.

Ссугъращиял мадрасалувун увкIсса ХIажимуса-хIажинахь АьбдурахIман-хIажинал бувсуну бур Хъун-ХIасаннуя. Хьунабавкьуну бур ХIажимуса-хIажи ва Хъун XIacaн. Мубарак ХIажимуса-хIажинал увцуну ур цачIана Хъун ХIасан ва ганащал дуклай ивкIсса ЧIиви ХIасан. ЧIиви ХIасан ивкIссар ЦунтIахъал тухумравасса. Ганал бутта увкIссар НицIавкIрав яруссаннал шярава. ЧIиви– ХIасаннул буттал бувцуссар НицIавкIратусса душ, щала оьрмугу бувтуссар НицIавкIуллал шяраву.

Аьпабиву ЧIурттащиял Сайпуллагь сагъний дакIнин бутлай ивкIун ур укунсса иш: «На ккалай уссияв Кьукуннал мадрасалуву. Ттула уссин буцин увкусса душ цаманал кIулну буна лихъан бувну, бувцуну бия. Дарсирай щяивкIун уна, на уссияв ттухьва нава гьич къаитанна, ивчIанна кIа лихъан бувсса оьрчI», – тIий. Дарс дихьлахьисса Хъун ХIасан хъинну мюршну ттухгу урувгун увкуна: «Ххуй бакъасса пикрирдащал ина диндалул элмурду лахьхьин ччай урав? Аллагь Тааьланал мукунсса чичру, кьадар чивчуну бивкIссар вил уссин», – куну. Инсаннал дакIний бумур га нан бувчIайсса бивкIун бур».

Ца нюжмар-кьини кIорххил мубарак хъинну инжит хьуну ур. БавтIун бур ганачIан яла цала хьхьичIунми, вихшала думи дустал, мюридтал. ХIажимуса-хIажинал гайннахь увкуну бур: «На щала ххуйну акъара, ттун хъунма хIал ливчIун бакъар. Ттул арс Шяпи хъуна шайхту, мунахьхьун дулунсса за хIадур дував, му задгу мунахьхьун дулара. Ттун кIанай мадрасалул хъунаману икIантIимагу чIал къавхьуну шивун уххантIиссар», – куну. ЧIал къавхьуну му къатлувун увххун ур цува Хъун ХIасан. Циняв къатлуву буминнан бувчIуну бур щияту тIий ивкIссарив мубарак.

ХIажимуса-хIажи накьлу хьуну махъ, 1910-ку шинал Кьукуннал мадрасалул хъунаману хьуну ур НицIавкIратусса Хъун ХIасан. Га чIумал мадрасалуву дуклай бивкIун бур 120 мюталим. Хъун ХIасаннул цала чIярумур чIун гьан дувайсса диркIун дур халват-къатлуву, гьарца мудан эбадат, чакру буллай. Цала чIун дуркIукун дарс дишин мюталимтурачIангу лагайсса ивкIун ур.

<figure><img src="//as-salam.press/storage/_content/2022/12/28/1672252419_63ac8c03ca8cf.jpg"></figure>

Ца кьини Хъун-ХIасан хьинну пашманну, хъювуссулну увкIун ур мюталимтурачIан. ЩяивкIун ур бакIгу кьус риртун, яругу мукьал бувцIуну, хъунмасса хIаллай щихьчIав ссихIгу кьадуклай. МахIаттал хьусса мюталимтал ганах буруглай ссихI дуккан кьахъанай ливчIун бур.

Цаппара хIаллава бакIгу гьаз дурну, яругу мукьал бувцIуну Хъун ХIасаннул гайннахь увкуну бур: «Аллагь Тааьла жуятува рязину акъар. Жула дуаьрдугу кьамул дуллай акъар. Жува Аллагьнал ﷻ амрурду кьабивтун, дуниял ххуй дирзун буру. Бусурманнал дакIурдиву гьава бакъа цичIав лирчIун дакъар. Мунияту Аллагьнал ﷻ жула ялун гьан буван най бур Цува къакIулсса инсантал. Миннал хъинну зулму буллан най бур. ЧIал къавхьуну революция, хIурият, тархъаншиву тIий жула ялун биянтIиссар бала. Диндалул агьлу бухлаган бувантIиссар, мизитру, мадрасарду лекьан бувантIиссар. Дуниял купрулул хьунтIиссар», – куну.

ЧIярусса шинну ларгун дур гания махъ, Хъун-ХIасаннул увкусса гьарца зад хьунугу бур.

16 шинай Хъун ХIасан зий ивкIун ур хъунаману Кьукуннал мадрасалуву, га лавкьун махъ Хъун ХIасан ва ЧIиви ХIасан бувкIун бур цала шяравун. Шавайн увкIун махъ Хъун ХIасаннул бувну бур кулпат. Ганал бивкIун бур 3 арс ва 1 душ. Щалагу Дагъусттаннай кунма, НицIавкIуллал шяравугу тай зувилку шиннардий мизитру лакьлай, диндалул луттирду ччучлай, аьлимтал, щайхтал ххал буллай, хъирив багьлай, бугьлай, бакьлай бивкIссар. Мунияту Хъун ХIасаннун ва ЧIиви ХIасаннун гьан багьссар шяравату. Бугьан бучIаннин гай шяраваллил инсантурал кумаграйну шяравату лавгссар.

Хъун ХIасан лавгун ур Киргизиянавун. Гикку аьрщигу ларсун, ганиха зий ивкIун ур. Гьарца мудан га лагайсса ивкIун ур чIаравсса мизитравун. Ца кьини га мизитраву имамнан кIанттай ганал бувну бур нюжмар кьинисса чак. Хъун ХIасаннул ляличIисса такьвалий буклакисса Кьуръандалий мизитравусса халкь хIайран хьуну бур. Гайннан бувчIуну бур га исламрал элмурду хъинну куртIну кIулсса ушиву.

Хъун ХIасан чурххал лахъсса, загълунсса ивкIун ур. Инсантурал дургьусса хъуруннаву ганал хъу яла дюрхъусса диркIун дур. ЧIаравсса инсантурал га авадансса инсаннан ккалли увну ур. Хьхьувай цувалу усса чIун ххал дурну ряхва адимина ганайн ххявххун бур. Гайннал канища Хъун ХIасан ивкIуну ур. Амма гайннан гиву цичIав ляркъуну дакъар. Цивппагу пашман хьуну бур цала дурсса тIулданий. ЧIун ларгун махъ гай ряхвагу адимина ца-цаних тIий ливтIуну бур.

ЧIиви-ХIасангу цала уссищал Ажунащал лавгун бур Закаталлайн. Гайннан кьаст диркIун дур ЗакаталлайхчIин Турциянавун гьан. Хьхьувай ми вацIлуву дяркъу дуну къувтIи бивчусса кIанай, къачагътал ххай, бивтун бувтун бур Котех тIисса шяраву. (Цаппараннал тIий бур МацIух тIисса шяраву). Гай ца буссарив кIул шайхту, гайннайн бивтми пашман хьуну бур: «Жущара хьусса ва ци давури», – тIий. КIиягу уссу бувччуну бур ливтIусса кIанай. Ца Аллагьнан ﷻ бакъа къакIулссар вайннуву цумур шяравалу тIайлассарив.

Аллагьнал ﷻ кашилий хIарачат буванну ттиния тихунмай бусан НицIавкIуллал аьлимтал бувччусса шяраваллал кIанттурдал цIарду.

 

Аьйшат ХIажиева

 

«Лакрал шайхтал, валитал, аьлимтал»

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


Заннал неъмат

Гьарца кьини инсан хьуна акьлай ур микробирттащал. Гайннуву чансса бакъар цIуцIавуртту, азарду сукку дувайссагу. Мукунсса микроорганизмардащал талан Аллагь Тааьланал ляхъан дурну, инсаннал чурххаву дирхьуну дур иммунитет.   Ттизаманнул хъиривлаявурттайн бувну, дунияллийсса халкьуннава...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


БахIулул ва янил шаврил лишанну

Кьуръан ккалай инсантал хъин бувайминнал бусаврин бувну, хIакьинусса кьини халкьуннаву хъинну ишла хьуну бур бахIурду баву ва янил шаву. Ми иширттал хIакъираву инсантуран чIявучин тIайласса кIулшигу къадикIай. Мунияту, ва макьалалуву кIицI лаганну бахIу бувсса ягу янил хьусса инсан цукунсса...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...