Гьарца цIуцIаврин буссар дарман

Гьарца цIуцIаврин буссар дарман

 

Идавсил ﷺ медицина, ягу исламрал медицина – му сунналийн бувну инсантал хъин буллалавур. Ва медициналул гьанугу бивзуссар Кьуръандалул аятирттайну ва Идавсил ﷺ хIадисирттайну. Хъин бавурттавунгу цачIун бувну буссар Идавсил ﷺ цала асхIабтурал цIуцIавуртту хъин дуллай ивкIсса чаранну.

 

Идавсил ﷺ медициналул цачIун дуллай дур инсаннал щала оьрмулуцIун дархIусса дукиялия, хIачIиялия, къатта-къушлия, кулпат баврия тIайла хьусса цимурца. Идавсил ﷺ медициналул дуссар, исламрал медициналул хIакинтурая хъуннасса жаваблувшиву дусса хъин баврицIун дархIусса, цинна хасъсса кьанунну.

Медициналул бутIа цалчин личIи бувссар имам Маликлул «Аль-Муваттаъ» тIисса хIадисирттал луттираву. Мунал хъирив мукунмасса медициналул сборникирттаха зун бивкIун бур цIанихсса хIадисирттал имамтал Аль-Бухари ва Муслим.

Тарихчитурал бусаврийн бувну, цалчинсса Идавсил ﷺ медициналуясса лу сакин бувну бур Аьли ар-Риза ибн Муса аль-Казимлул (811 шинал ва дунияллия лавгун ур). Ванал луттирай кутIа бувну бувсун бур Идавсил ﷺ медициналуя.

Хъирив, «Идавсил ﷺ медицина» тIисса лу сакин бувну бур аль-Малик ибн ХIабиб аль-Андулусил (853 шинал ва дунияллия лавгун ур).

Идавсил ﷺ сунналийн бувну цалчин инсантал хъин буллай айивхьуну ур Аьбдуль-ЛатIиф аль-Багъдади (1231 шинал ва дунияллия лавгун ур). Ванал чивчуну бур «Ат-ТIиббу мин аль-Китаби ва ас-Суннати» тIисса Кьуръандалул ва Сунналул гьанулийсса медициналул лу.

Мукунма, Идавсил ﷺ медициналуясса луттирду чивчуну бур цаймигу аьлимтурал: Ибн Синал (Авиценна), Абу Нуайм аль-Асбагьанил, ат-Тайфашил, аль-Камиль ибн Таргьаннул ва м. ц.

Имам Жалалуттин ас-СуютIил сакин бувсса «Аль-Мангьаж ас-Сави ва аль-МанхIали ар-Рави фи ат-ТIибби ан-Набавиййи» тIисса лу ккалли хъанай бур яла гьарта-гьарзану Идавсил ﷺ медициналия чивчумунин.

МухIаммад Идавсил ﷻ увкуну бур: «Хъин дуван чаран бакъасса цурда ца цIуцIаву Аллагьнал ﷻ къадуллуссар», - куну. (Аль-Бухари)

Цамур хIадисравугу увкуну бур: «Гьарицагу цIуцIаврин буссар цанмасса дару-дарман, агана цIуцIаврин дару бакьирчан инсан хъин шайссар, Хъунасса Заннал хатирданийн бувну. (Муслим)

Абу Саид аль-Худрил бусаврийн бувну, Идавсил ﷺ увкуну бур: «Хъин дуван къашайсса азар Аллагьнал ﷻ, ляхъан дурну дакъар так ца бивкIу личIаннин…». (Ибн Мажагь)

Аллагьнал ﷻ дару-дарманну ляхъан бувну бур инсан хъин увансса багьана бувну. Идавсил ﷺ мукъурттиву бур «Вай цимурцаннуя кIулссар элму лахьхьайманан ва къакIулнугу личIайссар так аьвамсса ва хансса инсан». Вай махъру хас буллалиссар медициналул элмурду магьир даву мурадрайсса ахттаршиннардал хъирив къабизлазисса хIакинтуран.

Жула Идавс ﷺ цува хъин дуллай ивкIссар цалла азарду ва маслихIат ккаклай ивкIссар та ппурттуву машгьурсса медициналул кьанунну ишла даву. КIицI лаганну, та чIумалсса медициналул элмулул практикалувасса мисаллу хIакьинусса элмулул тасттикь буллалишиву.

 

НицI

Аллагьнал ﷻ инсантуран даруну ляхъан дурну дур ницI. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «…Найрдал дуллалиссар инсантуран даруну хъанахъисса личIи-личIисса рангирдал хIачIия. Пикри бувара, ласияра ницIая зула чурххан хайр». («Ан-Нагьль суралул 69 аят).

НицIал хъин дувайссар тамансса азарду, ххуй дувайссар лякьлул азарду, цIакь дувайссар иммунитет, хъин дувайссар астма, язва ва цаймигу азарду.

 

ЛухIи явш

Инсантурал цIуцIавуртту хъин дуван лухIи явшул къама ишла бувара тIий ур Идавс ﷺ. 1959 шиная шинмай дунияллул халкьуннал университетирттаву 200-ннийн дирсса ахттаршиннарду дурну диркIун дур лухIи явшлия. Опытирдал хIасиллая чивчусса макьаларду ва докладру бивщуну бур медициналул элмийсса луттирдай ва миннуя бувсун бур личIи-личIисса СМИ-рдай. Мунийн бувну, медициналул элмулуву исват хьуну бур лухIи явшул инсаннал чурххан хъунмасса мюнпат биян буллалишиву. ЛухIи явшул хIакъираву медициналул дурсса ахттаршиннардая ванияр 1400 шинал хьхьичI бувсуну бивкIссар МухIаммад Идавсил ﷺ: «Хъин хъанахъияра лухIи явш ишла буллай, цанчирча мунил бивкIу личIаннин, цинярдагу азарду хъин дувайсса дуну тIий!» (аль-Бухари, Муслим).

 

Зайтундалул нагь

Саид аль-Ансари мисалдаран буцлай ур Идавсил ﷺ махъру: «Дукияра ва чурх аьгъу бувара зайтунналул нагьлий, цанчирча зайтунналул ахъулссаннул мурхь мубараксса буну тIий». (ат-Тирмизи, ибн Мажагь)

Зайтунналул нагь хъинссар къюкIлил ва сосудирттал азардан. Мукунма, зайтунналул нагьлил оьтту тухъ хьун къабивтун щурущи бувайссар туннурдавух, лагь дувайссар оьттул давление. Зайтунналул нагь ишла дуллалисса билаятирттай буч хъанахъисса инсантал чансса буссар. Зайтунналул нагь хъинссар дурухлурдал азардая буруччаврингу.

 

Чассаг

Чассаг – Идавсил ﷺ яла ххирамур ахъулссаннун ккаллиссар. Мубараксса Кьуръандалул луттирай 20-ва кIицI лавгун бур чассаграя. Рамазан зуруй гьарца бусурман билаятирттал инсантурал дукиялуву чан къабувайссар чассаг. Махъ бакъа, чассаг инсаннал чурххан бувз шайшиву исват бувссар аьлимтуралгу.

 

КIяла жавж (имбирь)

КIяла жавж – му тIабиаьтрал дуллусса микроэлементирттал авадансса ххяххияр. Муниву дуссар хIат-хIисав дакъасса инсаннал организмалун хайр бусса компонентру: феландрин, цинеол, цитрал, борнеол, камфин, эфирный масларду ва хъунмасса хайр бусса аминокислотарду: лейзин, фениланин, метионин ва цаймигу.

 

Кьуру бизаву (хиджама)

МухIаммад Идавсил ﷺ сунналуву кIицI лавгсса, ва цIанасса медициналул процедурардавасса ца яла хьхьичIунмурну ккаллиссар хиджама. Ца хIадисраву Идавсил ﷺ увкуну бур: «Оьтту буккан баву – му инсан хъин увайсса ца яла ххуймур чаранни». (аль-Бухари, Муслим)

 

Сивак

Сивак – «арак» тIисса мурхьирая дурсса ккарччив марцI дувайсса тIаннул щеткари. Сивакрая чивчуну буссар цикссагу хIадисирттай. Муния хъунмасса хайр-мюнпат бушивугу цинявннан кIулссар.

Жува ялув кIицI лагарду МухIаммад Идавсил ﷺ инсантурал азарду хъин даву мурадрай маслихIатру буллай ивкIсса цаппара затру. Жунма кIулну бикIан аьркинссар, цумур духьурчангу азар Аллагьнал ﷻ жулва хIал ххал бигьаву мурадрай гьан дуршиву. Идавсил ﷺ увкуну бур: «Агана бусурман инсан къашавай хьуну, ягу пашманшиву, дард, бала-мусиват ялун биярчан, Хъунасса Заннал муная цинявппагу бунагьру ялату ласайссар». (аль-Бухари, Муслим)

Мубараксса Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Гьарица захIматшивурттал хъирив бигьашивугу дучIайссар» («Аш-ШархI» суралул 5-6 аят).

Мукун, хъунмурчIин къашавай хьусса инсантурайгу Хъунасса Заннал цIими ликкан бувайссар. Мунияту, къашай хьусса инсаннал Аллагьнал ﷻ цIими бишавриясса вихшала къакьукьин аьркинссар, цанчирча Аллагьнангу ﷻ ссавур дусса инсантал ххирасса буну тIий.

 

АхIмад ХIажиев

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Барча баву

  Ас-саламу аьлайкум ва рахIматуллагьи ва баракатугьу, ххирасса уссурвал ва ссурвал, хIурмат лавайсса жямат!   ДакIнихтунусса ххаришиврущал барча тIий ура жула ялун нанисса Рамазан барз – зума дугьаврил, Кьуръандалул, цIимилул ва ялтту бучIаврил барз. Ва Заннал Цала лагътуран буллусса ляличIисса...


Мубараксса барз

Рамазан зурул даража Рамазан зурул хьхьичIра-хьхьичIсса хьхьу дуркIукун, Алжаннул хьулурду тIивтIуну, му барз гьаннин къалакьайссар. Дуржагьрал хьулурду лавкьуну, му барз гьаннин къатIитIайссар. ЩяйтIантал байщун бувайссар, иблислуй къатIа бишайссар. ЛивтIумий ххари шайссар, уттавамий рахIат...


Мюнпатсса дуаьрду

КIюрххил ва гьанттайнмай хъама мабитав буккин: – «Аятуль-Курси́» – Сура «Аль-Ихляс» (3-ва) – Сура «Аль-Фалякь» (3-ва) – Сура «Ан-Нас» (3-ва) – Дуаь   – Убайлул цIувххуну бур (жиндалухь): «Жу зуяту...


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...