СУАЛ-ЖАВАБ

Жул шяраву аьдат дур Аьрапалул кьини хIатталлив кIюла ччатI ягу цамур дукия ларсун бувкIун, гикку цадакьалун дачIайсса. Ва иширая диндалуву ци увкуну буссарив кIул хьун ччива.
ХIатталлив дукра ларсун бучIаву ва дукаву диндалуву ххуйчулий ккаккан бувну бакъар, мукун бувну къахъинссар куну бур. Ибн ХIажар аль-Гьайтамихь цIувххуну бивкIссар хIайван бивххуну дикI цадакьалун хIатталив дачIаврия. Аьлимчунал увкуссар: «Му ххуй дакъасса тIулли, амма хIарам (бунагь) бакъассар». Тамансса диндалул аьлимтурал ва масъалалул хIакъираву тIайланма увкуну бур: «Мяйжаннугу, хIатталив дукра дукаву дурну къахъинсса тIулли» («Фатава ибну ХIажар», «Фатава альАьймаки»).
Витрулул чак цумунийн учайссар?
Витру-чаклил чIун дикIайссар хъатIан чаклия махъ, кIюрххил чаклил чIун дияннин. Му суннатсса чакри. Мунил яла чанмур – ца ракааьтри, яла чIярумур – 11 ракааьтри. Амма ца ракааьтрай гьашиву къадурну, 3, 5, 7, 9 ягу 11 дуварча хъинссар. Витрулул чак буван бучIиссар кIива куццуй:
1. Циняр ракааьтру ца чаклийну дуван бучIиссар, ца ссаламгу буллуну. Микку «АттахIиятугу» цал дуккайссар, махъра-махъсса ракааьтраву. БучIиссар «АттахIияту» буккин махъра-махъмунил хьхьичIсса ракааьтравугу. Масала, 11-ра ракааьт дуллай ухьурча, 10-мур ва 11-мур ракааьтраву дуккайссар «АттахIияту», ягу так 11-муниву дуккайссар. Витрулул чак шанна ракааьт дурну буллай ухьурча, шаннагу ца чаклийну бувну къахъинссар, му чIумал му шанна ракааьт дусса фаризасса маркIачIан чаклиха лахьлай бунутIий.
2. Яла хъинмур кьяйда – кIи-кIира ракааьт дусса чакру буллай бавури, гьарца чакливу «АттахIиятугу» ккалай, «Ссаламгу» буллай. Махъра махъсса ца ракааьтгу цурдалу дувайссар. Витрулул чак шанна ракааьт дурну буллай бухьурча, «АльхIамрал» хъирив цалчинмуниву сура «аль-Аъля», кIилчинмуниву «альКафирун», шамулчинмуниву «аль-Ихлас» («Кьулгьу»), «аль-Фалакь» ва «ан-Нас» бувккуну хъинссар. Шамуннияр ххисса ракааьтру дурну буллай бухьурча, махъсса шанна ракааьтравугу вайва сурарду буккирча хъинссар. («ТухIфатуль-МухIтаж», «НигьаятульМухIтаж», «ФатхIул-Муэн»).
Кьуръандалул яла кутIамур ва яла лахъимур сурарду цумири?
Яла лахъимур сура хъанахъиссар «альБакьара», яла кутIамур – «аль-Кавсар».
Хъаннил чак къабувайсса гьантрай (хIайз) чаклин биссаву дуллан бучIиссарив?
Мукунсса чIумал дурсса чаклин биссаву хIисав дакъассар, му дуллангу къабучIиссар. Мукунсса тагьарданийсса хъамитайпалул чаклин биссаву ягу гъуслу буварча, бунагьравун багьайссар, цанчирча му ккаллиссар диндалул чулухуннай къулагъас дакъашивуну. Дуван къабучIишиву къакIулну дурну духьурча, бунагь бакъассар. Чак къабувайсса гьантрай чаклин биссун ягу гъуслу буван къабучIиссар тIисса чIумал му бувчIин къааьркинссар марцIшиврун щинавун бучIан къабучIиссар тIисса кунма. Чаклин биссунсса ягу гъуслу бувансса нанижат дакIниву дакъа чурх шюшин ихтияр дуссар. («Мугънил-мухIтаж», «Ад-дибаж шархIульмингьаж»).
Дукра канай байбишиннин хьхьичI цIил къеппи зумув бишаву суннатссар тIутIаву тIайлассарив?
Дукра канай байбишиннин цIил къеппи зумув бишаву дукиялул адаври куну бур имам альГъазалил луттираву. Мукун учаврин хIуччанугу Аьли-асхIаблул махъру бур: «ЦIил къеппи зумул бивхьуну дукра дайдишаву – арулцIалла цIуцIаврин дарманни». Ттизаманнул медициналулгу тасттикь бувну бур дукралул хьхьичI бувкусса цIил зузи дувайшиву дукра лялиян дувайсса процессру, зузи бувайшиву тIин кIул шайсса рецепторду, дукра лялияву бигьа шайшиву. Дукралия махъ цIу букарча, мунил кислотно-щелочной баланс сантирайн дутайссар, зумувсса заралсса бактериярду литIун бувну, ккарччив кариес шаврия дуруччайссар куну бур.

Машиналий щяивкIукун дуккайсса дуаь дуссарив?
Имам Муслимлул луттираву Оьмардул арс Аьбдуллагьлуятусса хIадисраву бувсун бур МухIаммад Идавс ﷺ цала варанттуй буртти икIайсса чIумал шамилва «Аллагьу акбар» увкуну, яла укунсса дуаь дуккайва тIий: «СубхIанаЛлази саххара ла-на гьаза, ва ма кунна лагьу мукьринина, ва инна ила Раббина ламункалибун! Аллагьумма, инна насъалу-ка фи сафари-на гьаза аль-бирра ва-ттакьва ва мина-ль-аьмали ма тарза! Аллагьумма гьаввин аьляйна сафарана гьаза, ватIви аьнна буъдагьу! Аллагьумма Анта-с-сахIибу фиссафари валь-халифату филь-агьли. Аллагьумма инни аоьзу бика мин вяъсаи-ссафари ва каабатиль-манзари ва суиль-мункьалаби филь-мали валь-агьли ва-ль-валади!»
