ТIайла буккан ва хьуна бакьин
Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай. Ххуллу хъиннува лахъисса бухьурча, диндалул тIалавшиннарду биттур даврил хIакъираву бигьашивуртту ккаккан дурну дуссар. Масала, ихтияр дуссар фаризасса Рамазан зурул зума къадургьуну, махънин дутан, чакру цанничIан ца ласлан ва кутIа буллан, шанма гьантлул мутталий чаклин иссайни бурчул уссайх масхIу буллан.
Ссапардания инсан сагъну-саламатну зана икIаву мунал кулпатран, гъан-маччаминнан хъуннасса ххаришивур, мукунсса чIумал Заннайн щукру баву лайкьссар. Зана ивкIманахь «авурав» учайсса аьдат дур жула. Ва хъанай бур шавай увкIма барча уллалисса махъ. Диндалул луттирдаву тIурча, бувсун бур инсан аьрххилия зана ивкIукун цукунсса махъру учин ва цукунсса дуаь дуван аьркинссарив.
Имам Ан-Нававил «Аль-Азкар» тIисса луттираву чивчуну бур: «Ца инсан аьрххилия зана ивкIукун, ганахь вай махъру учайссар: “АльхIамдулиллягьи-ллязи саллямака” (Аллагьнайн ﷻ щукру ина урувччусса). “АльхIамдулиллягьи ллязи жамааь шамля бика” (Аллагьнайн щукру ина жущал хьунаакьин нясив бувсса). Ягу вайннуха лавхьхьусса махъру учайссар, цанчирча Аллагь Тааьланал увкуссар: «Зунма буллусса неъматирттайн щукрулий бикIарча, На зун ми хъиннува чIяву буванна» («Ибрагьим» суралул 7-мур аят)».
Аьишатлул бувсун бур Идавс ﷺ гъазаватрая зана хьусса чIумал цила га хьунагу авкьуну, канил кагу дургьуну укунсса махъру увкушиву: “АльхIамдулиллягьи ллязи насарака ва ааьззака ва акрамак” (Аллагьнайн щукру, вин кумаг бувсса, вин гуж буллусса ва хIурмат бувсса)» (Ибн Ас-Сунни «Аьмаль аль-явм ва-л-лайла»).
Цамур риваятраву (бусалалуву) увкуну бур: «Идавс ﷺ аьрххилия зана ивкIукун, на (Аьишатлул ) га хьуна авкьуссия укунсса мукъурттищал: “Ас-саламу аьляйка я Расуляллагьи ва рахIматуллагьи ва баракатугь. АльхIамдулиллягьи ллязи насарака ва ааьззака ва акрамака” (Заннал ссалам, рахIму ва барачат вин, Аллагьнал ﷻ Идавс ﷺ. Аллагьнайн щукру, вин кумаг бувсса, вин гуж буллусса ва хIурмат бувсса)» (Абу Давуд).
Бусурмансса инсаннал оьрмулуву бахIин бюхъайсса ссапардава яла ххаллилмур хъанай бур мубараксса Макка-Мадиналул аьрщарайнсса ссапар – ХIаж-Оьмра ва ИдавсичIан ﷺ зиярат баву. Мунияту, мичча зана хьумагу барча увайссар ляличIисса дуаьлийну. Аьбдуллагь ибн Оьмардуясса хIадисраву бувсун бур: «Ца чIумал ИдавсичIан ﷺ жагьилсса оьрчI увкIуна. “На хIаж буван ачин хIадур хъанай ура”, – увкуна ганал. Идавсил ﷺ га оьрчI укунсса мукъурттийну тIайла увккуна: “Заввада-ка-Ллагьу-ттакьва, ва важжагьа-ка фи-ль-хайри, ва кафакаль-мугьимма” (Аллагьнал ﷻ вил дакIниву Заннаясса нигь гьарза дуваннав, ина хъинмунийн тIайла аннав, дакIнива дард дуккан даннав). Га оьрчI ХIажгу бувну зана ивкIукун, ИдавсичIан ﷺ ссалам булун увкIуна. Идавсил ﷺ ссаламран жавабгу дуллуну, увкуна: “Кьабила-Ллагьу хIажжака, ва гъафара занбака, ва ахлафа нафакьатака” (Вил ХIаж Аллагьнал ﷻ кьамул баннав, бунагьру багъишла битаннав, вил харжлугъ зана хьуннав)». (Ибн Ас-Сунни «Аьмаль аль-явм ва-л-лайла»)
Му бакъассагу, ХIажлия зана хьуманахь дуаь дува увкуну хъинссар. Яла хъинмургу, хIажи цала къатлувун ухханнин дува увкуну хъинссар, цанчирча, цала къатлувун ухханнин му ХIажлил аьрххилийманан ккаллиссар. Аьбдуллагь ибн Оьмардул бувсун бур Идавсил ﷺ увкумур: «ХIажлия зана хьуну нанисса инсан хьуна акьирча, ганахьхьун ссаламгу буллуну, зула бунагьру багъишла битаннав куну дуаь дува куну миннат бувара, га цала шавай зана икIаннин. ХIажлия наниманал дуаь кьамулссар, ганал бунагьру Аллагьнал ﷻ багъишла бивтунтIий». (АхIмад).
Ва хIадисрава бувчIин бюхълай бур ХIаж бувманал бунагьру багъишла битайшиву ва ХIажлия зана хьуманал дуаь Заннал кьамул дувайшиву.
Абугьурайраясса хIадисраву бувсун бур Идавсил ﷺ укунсса дуаь дуршиву: «Аллагьумма-гъфир лиль-хIажжи ва ли-ман истагъфара лагьул-хIажж» (Я Аллагь, ХIаж бувмагу, ХIаж бувманал дуаь дурмагу багъишла ити). (Байгьакьи, ТIабарани, Аль-ХIаким).
Цаппара аьлимтурал тIимунин бувну, ХIажлия зана хьуманал дуаь ялагу мукьцIалва гьантлул мутталий кьамул дувайссар. Мунияту мунан хъинссар цахьва миннат буваннин къаялугьлай, цайминнаха дуаьрду дулларча. Мунин далилгу ва хIадисри: Оьмар ибн ХатIтIаблул увкуссар: “ХIажинал ва ганал дуаь дурманал бунагьру багъишла битайссар Зуль-хIижжа зурул ливчIсса гьантрай, хъиривсса МухIаррам зуруй, Сафар зуруй ва Рабиоьл-аввал зурул хьхьичIсса ацIва гьантлий”» (Ибн Абушайбат «Аль-Мусаннаф»).
Бусурманчунан аьркинссар гьарца иширава мюнпат ласун хIарачат буллан. Аьрххилия зана хьума хьуна акьавривугу цанма чири ласунсса сант чIалан аьркинссар. ХIажлия зана хьума хьуна акьаву тIурча, цалва бунагьру багъишла битаврил сававну ккалли дувайссар.