Ттул чIаххул
Ца ппурттуву дусначIан хъамалу лавгсса кIанай, чIаравсса квартиралува тамашасса чIурду баллан бивкIуна. Тивасса аьлагъужлуйну бувчIлай бия бястру ягу къалмакъаллу душиву. ЦIуххав ттула дуснахь: «Ца бур вил чIаххул? Ссал буруккинттарай бур тай?», – куну. Дуснал жавабрал махIаттал унна: «КъакIулли, аьжаивсса инсантал бур», – куну. МахIаттал хьуну, цIунилгу цIуххав: «Мяйжаннугу, къакIуллив вила чIаххул?», – куну. КъакIулли тIий ялагу бакI кIутIу дунни. БувчIин захIмат хъанай бия шинал лажиндарай, цува ялапар хъанахъисса чIира лях бакъасса чIаххул ца буссарив къакIулшиву.
КIулхьунссар тIий ура укунсса ишру чIявуминнан. Циксса бухьунссар жула дянивгу ссавнийн дияннинсса чапардугу дурну, хъуни къатраву яхъанахъисса, цала лагма-ялтту хъанахъимуниягу хавар бакъасса? Циксса бухьунссар цалва чIаххуращал бивкIулийгу, буккулийгу бавкьуну, ца кулпат кунма ялапар хъанахъисса инсантал? МукIруну ура мукунсса инсантал чансса бушиврий. Цуксса хIайпнугу, жува дин дусса инсантал бунагу, цалва бакI бувгьуну, так ца цалвасса буллалисса ишру чан хъанай бакъар.
Дин дусса, адав-инсап, мяърипат дусса ца кулпатран цала къатта кьабитан багьсса ца тIааьн бакъасса иширал бара хьуссара на ттула оьрмулуву. Му инсаннал ужагъ кьабитаврин савав хьуна мудан аьрзирдайсса, кьадарсса тIуллу дуллалисса цала чIаххучу. Ци бусарчангу чIаххучу акьин уван хъанай акъая мунаща. Ахиргу, чIаххуращал оьсса къалмакъал дурну, Аллагьнал ﷻ хьхьичI цанма бунагь къаласаву мурадрай, хIукму бувну, ивзуна цамур кIанттай ялапар хъанан.
Исламрал тIалав буллай бур бусурман уну, акъа цала чIаххучунал хIурмат-кьимат баву. Кьуръандалуву чивчуну бур (мяъна): «Бувара Аллагьнайн ﷻ икрам, мадувару дустурайн лавмартшиву, нахIу дувара нитти-буттащалсса, маччанащалсса, ятинтуращалсса, мискинминнащалсса, зула къушлий авцIусса ххуллулссаннащалсса, чIаххуращалсса арарду» («Ан-Нисаъ» суралул 36-мур аят). Хъунасса Заннал цайнма икрам баврил хатирданущал архIал тIалав буллай ур чIаххуращал бавкьуну бикIаву.
Аьйшал ца ппурттуву Идавсихь ﷺ цIувххуну бур: «Я Расулуллагь! Ттул ур кIива чIаххучу. Цумананни на ссайгъат тIайла буккан лайкьсса? Идавсил ﷺ куну бур: «Цуманал къапу гъанну бурив, мунан тIайла букки», - куну. (Аль-Бухари) Ва хIадисрайнгу исват хъанай бур, чIахху-чIаравминнал хIурмат баву дакъассагу, миннан бахшишру дулавугу суннатшиву. ХIадисрай цичIав чивчуну бакъар бахшишру дулун бучIисса чIаххучунал диндалуя.
Абу Гьурайрал буслай ур, Идавсил ﷺ увкумур: «ЩихьчIав ихтияр дакъассар чIаххучунан къаччан бикIан буллансса, хIатта мунал чIирайн ца мискьалланунсса зарал биян буванссавагу» (аль-Бухари). ХIакьинусса кьини жунма хIисав хъанай бур, чIахху-чIаравнал аьрщи цайнна лахъан дурсса, мунал хIаятравунсса ххуллурду къума-кутIа буллалисса инсантал.
Абу Гьурайрал, мукунма бувсунни ца инсаннал цIувххумур: «Я, Расулуллагь! Ца хъамитайпа бур чIявусса чакру бувайсса, цадакьа бачIайсса, зумарду дугьлагьисса, амма мунил шикаятру буллай, чIаххуран зарал биян буллай бур». Идавсил ﷺ кутIасса жаваб дуллуну дур: «Му дужжагьравун багьанмурди куну». (АхIмад)
Иман дусса инсаннал дакIцIуцIаву, хIурмат бикIан аьркинссар цала чIаххувчунаха, цанма къаччимургу, цаманан къабуллан. МухIаммад Идавсил ﷺ цала умматран рувхIанийсса тарбия дуллай ивкIссар. «Ккашилсса чIаххучугу кьаивтун, лякьа дурччуну утту ивхьуманал иман камил къархьуссар» (ат-Табарани). ХIадисраву бур, цала чIаххучу цаятувасса заралунния мюхчан къаувсса инсан, Алжаннавун къауххантIиссар тIий.
Бусурмансса инсаннал ссавур дуван аьркинссар чIаххучунал сси бизан буварча, ягу лайкь дакъасса тIул дуварчагума. Ссавур ва аслахIшиву – яла ххаллилми инсаннал хасиятрур. КутIану учин, чIаххучунал ихтиярди ина ганахьхьун цалчин ссалам булун, ххишаласса суаллу къабуллан, къашавайсса чIумал ялун учIан, къумасса чIумал рахIат уванмур бувсун, чIарав ацIан, ххарисса ишру барачат буван, барча буван, аьйкьусса ишру багъишла битан, зула къатрал магъуя чIаххул ци дуллай бурив ккаклай, хъирив къабизлан, мунал къатрачIансса ххуллий дайшишру къадуллан, аьркинну бухьурчан мунал къатрах уруглан, мунал диялдакъашивуртту кIучI дуллан, цаманал муная оьккисса махъ учин къаитан, чIаххурал кулпатравусса хъанних къауруглан, мунал оьрчIру тяхъа буван, ва цаймигу чIявусса мюнпатсса тIуллу дуллан. Мяълумсса хIадисрай чивчуну бур: «Жабраил-малаикнал мукун чIявуну бусайвахха чIаххуращал ххуйну икIан аьркиншиврия, сайки ттун ххива хъуслил бутIа ласайсса варистуравун чIаххулгу буххансса» (Муслим).
Цинявннал пикри бувара зула чIаххуращалсса хIала-гьурттушиву, жуйнна Идавсил ﷺ аманат дурсса куннасса дурив?