Ттул чIаххул

Ттул чIаххул

Ца ппурттуву дусначIан хъамалу лавгсса кIанай, чIаравсса квартиралува тамашасса чIурду баллан бивкIуна. Тивасса аьлагъужлуйну бувчIлай бия бястру ягу къалмакъаллу душиву. ЦIуххав ттула дуснахь: «Ца бур вил чIаххул? Ссал буруккинттарай бур тай?», – куну. Дуснал жавабрал махIаттал унна: «КъакIулли, аьжаивсса инсантал бур», – куну. МахIаттал хьуну, цIунилгу цIуххав: «Мяйжаннугу, къакIуллив вила чIаххул?», – куну. КъакIулли тIий ялагу бакI кIутIу дунни. БувчIин захIмат хъанай бия шинал лажиндарай, цува ялапар хъанахъисса чIира лях бакъасса чIаххул ца буссарив къакIулшиву.

 

КIулхьунссар тIий ура укунсса ишру чIявуминнан. Циксса бухьунссар жула дянивгу ссавнийн дияннинсса чапардугу дурну, хъуни къатраву яхъанахъисса, цала лагма-ялтту хъанахъимуниягу хавар бакъасса? Циксса бухьунссар цалва чIаххуращал бивкIулийгу, буккулийгу бавкьуну, ца кулпат кунма ялапар хъанахъисса инсантал? МукIруну ура мукунсса инсантал чансса бушиврий. Цуксса хIайпнугу, жува дин дусса инсантал бунагу, цалва бакI бувгьуну, так ца цалвасса буллалисса ишру чан хъанай бакъар.

Дин дусса, адав-инсап, мяърипат дусса ца кулпатран цала къатта кьабитан багьсса ца тIааьн бакъасса иширал бара хьуссара на ттула оьрмулуву. Му инсаннал ужагъ кьабитаврин савав хьуна мудан аьрзирдайсса, кьадарсса тIуллу дуллалисса цала чIаххучу. Ци бусарчангу чIаххучу акьин уван хъанай акъая мунаща. Ахиргу, чIаххуращал оьсса къалмакъал дурну, Аллагьнал ﷻ хьхьичI цанма бунагь къаласаву мурадрай, хIукму бувну, ивзуна цамур кIанттай ялапар хъанан.

Исламрал тIалав буллай бур бусурман уну, акъа цала чIаххучунал хIурмат-кьимат баву. Кьуръандалуву чивчуну бур (мяъна): «Бувара Аллагьнайн ﷻ икрам, мадувару дустурайн лавмартшиву, нахIу дувара нитти-буттащалсса, маччанащалсса, ятинтуращалсса, мискинминнащалсса, зула къушлий авцIусса ххуллулссаннащалсса, чIаххуращалсса арарду» («Ан-Нисаъ» суралул 36-мур аят). Хъунасса Заннал цайнма икрам баврил хатирданущал архIал тIалав буллай ур чIаххуращал бавкьуну бикIаву.

Аьйшал ца ппурттуву Идавсихь ﷺ цIувххуну бур: «Я Расулуллагь! Ттул ур кIива чIаххучу. Цумананни на ссайгъат тIайла буккан лайкьсса? Идавсил ﷺ куну бур: «Цуманал къапу гъанну бурив, мунан тIайла букки», - куну. (Аль-Бухари) Ва хIадисрайнгу исват хъанай бур, чIахху-чIаравминнал хIурмат баву дакъассагу, миннан бахшишру дулавугу суннатшиву. ХIадисрай цичIав чивчуну бакъар бахшишру дулун бучIисса чIаххучунал диндалуя.

Абу Гьурайрал буслай ур, Идавсил ﷺ увкумур: «ЩихьчIав ихтияр дакъассар чIаххучунан къаччан бикIан буллансса, хIатта мунал чIирайн ца мискьалланунсса зарал биян буванссавагу» (аль-Бухари). ХIакьинусса кьини жунма хIисав хъанай бур, чIахху-чIаравнал аьрщи цайнна лахъан дурсса, мунал хIаятравунсса ххуллурду къума-кутIа буллалисса инсантал.

Абу Гьурайрал, мукунма бувсунни ца инсаннал цIувххумур: «Я, Расулуллагь! Ца хъамитайпа бур чIявусса чакру бувайсса, цадакьа бачIайсса, зумарду дугьлагьисса, амма мунил шикаятру буллай, чIаххуран зарал биян буллай бур». Идавсил ﷺ кутIасса жаваб дуллуну дур: «Му дужжагьравун багьанмурди куну». (АхIмад)

Иман дусса инсаннал дакIцIуцIаву, хIурмат бикIан аьркинссар цала чIаххувчунаха, цанма къаччимургу, цаманан къабуллан. МухIаммад Идавсил ﷺ цала умматран рувхIанийсса тарбия дуллай ивкIссар. «Ккашилсса чIаххучугу кьаивтун, лякьа дурччуну утту ивхьуманал иман камил къархьуссар» (ат-Табарани). ХIадисраву бур, цала чIаххучу цаятувасса заралунния мюхчан къаувсса инсан, Алжаннавун къауххантIиссар тIий.

Бусурмансса инсаннал ссавур дуван аьркинссар чIаххучунал сси бизан буварча, ягу лайкь дакъасса тIул дуварчагума. Ссавур ва аслахIшиву – яла ххаллилми инсаннал хасиятрур. КутIану учин, чIаххучунал ихтиярди ина ганахьхьун цалчин ссалам булун, ххишаласса суаллу къабуллан, къашавайсса чIумал ялун учIан, къумасса чIумал рахIат уванмур бувсун, чIарав ацIан, ххарисса ишру барачат буван, барча буван, аьйкьусса ишру багъишла битан, зула къатрал магъуя чIаххул ци дуллай бурив ккаклай, хъирив къабизлан, мунал къатрачIансса ххуллий дайшишру къадуллан, аьркинну бухьурчан мунал къатрах уруглан, мунал диялдакъашивуртту кIучI дуллан, цаманал муная оьккисса махъ учин къаитан, чIаххурал кулпатравусса хъанних къауруглан, мунал оьрчIру тяхъа буван, ва цаймигу чIявусса мюнпатсса тIуллу дуллан. Мяълумсса хIадисрай чивчуну бур: «Жабраил-малаикнал мукун чIявуну бусайвахха чIаххуращал ххуйну икIан аьркиншиврия, сайки ттун ххива хъуслил бутIа ласайсса варистуравун чIаххулгу буххансса» (Муслим).

Цинявннал пикри бувара зула чIаххуращалсса хIала-гьурттушиву, жуйнна Идавсил ﷺ аманат дурсса куннасса дурив?

 

Адил Ибрагьимов

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Оьрмулуву яла агьаммур

Жунма гьарцаннан кIулну бикIан аьркинссар жува ва дунияллийн циван бувкссарув. ЧIявусса инсантал, хаснува философтал, бикIай луглай оьрмулул мурадрах, амма инсаннал аькьлулул ссуссукьушиврул цIаний, цала дакIнин ччимур оьрмулул мурад бухьунссар тIисса хIукмулийн бучIай.   Миннахь цIуххирча,...


Имам Гъазалил насихIатру

Исламрал тарихраву ца яла машгьурма аьлимчу ивкIссар имам МухIаммад Абу ХIамид аль-Гъазали. Ганан ХIужжатуль-Ислам – «Исламрал ХIучча» тIисса ялунцIа дирзун диркIссар. Имамнал луттирду азарда шинал мутталий бусурманнал умматран чаннайн буккансса чаннацIукуну хъанай бур. Шикку...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...


АцIлийнусса чири

Кьуръан буккаву МухIаммад Идавсил ﷺ суннат бушиву, чири хъунмасса даву душиву къакIулсса цучIав акъахьунссар. Мунияту гьарца бусурманчунал хIарачат буллан аьркинссар аьраб мазрай Кьуръан буккин лахьхьин. Расулуллагьнал ﷻ увкуссар: «Зувату яла ххуйма – Кьуръан буккингу лавхьхуну,...