ОьрчIру чаклийн аьдат цукун байссар?
ОьрчIру чаклийн аьдат цукун байссар?
Кьинилун ххюва чак баву – циняв гьанурдал гьанур, жула дакIру нурданул, паракьатшиврул ва ххаришиврул дуцIин даймурди, мурадирттай биян буваймурди. Цукунни оьрчIавун чаклихсса гъира бутантIисса? Мюрщултрал дакIурдивугу му эбадатрахсса ччаву гьарза цукун дантIиссар?
Чак баву ялагу ца укунмасса буюр кунма ккалли къабулланширул буван аьркинмунил хIакъиравусса маслихIатру цачIун бувну буссар ва макьалалуву.
- Мисал ккаккан баву
ОьрчIа́н чIалан аьркинссар азан учайхту ягу чаклил чIун дучIайхту циняв ишругу тинмай бивхьуну чак бан ягу чаклин хIадуршин дан нанисса бутта ва нину. Мукун аьдат хьусса оьрчIру хъуни шайхтугу цала кьинилул низам чаклил чIумуцIун дахIин лахьхьинтIиссар.
Жуйнна ласун аьркинссар мукунсса жаваблувшиву – гьарца ишираву оьрчIа́н ххуйсса мисал ккаккан буллан. Чакливу хьхьарашиву дулларча, жула ва гайннал оьрму зия хьунтIиссар.
- Мюрщинийва байбишаву
ХIадисраву бувсун бур оьрчIа́н чак буллан арулла шинаву лахьхьин буллан аьркиншиву. АцIра шинавун бивсса оьрчIа́л чак къабулларча танмихI бангу бучIиссар куну бур. Муксса оьрмулувун бивсса чIумал чаклий вардиш хьуншиврул, чак ххира хьуншиврул, му гьарца бусурманчунал АллагьначIан ﷻ гъан шайсса бурж бушиву бувчIиншиврул, мюрщинияцIа лахьхьин булларча хъинссар. Шанна-мукьра шин хьусса мюрщултращагума хьунтIиссар кутIасса дуаьрдугу лархьхьуну чаклий бацIлай вардиш хьун.
- Чак байсса къатта
Бюхълай бухьурча, шаппа чак бувансса къатта личIи бувну хъинссар. Щаллусса къатта личIи бансса сант дакъахьурча, ца мурцIу бан бучIиссар. Кьуръан ва цайми диндалул луттирду бишинсса полкагу лархъун, исвагьисса чаклилунссагу дуртун.
- ЧIалачIи бувара
ОьрчIа́л бигьану вив ласайссар цала яруннан ккавкмур. Хъама къабитланшиврул бучIиссар чак-лил чIунну чирчусса плакат (рузнама) чIирай ххуйну чIалачIисса кIанай лахъан.
- Чаклил байран
ЧIявучин жува оьрчIру ххари буван личIи-личIисса байранну дувару: бувсса кьини ва м.ц. Циванни чаклил кьинигу къадан?
ОьрчIан чак бан лахьхьайхту, дустурайнгу оьвкуну чIири-кьирисса шадлугъ дувара, конкурсру, тIуркIурдугу бувну. Пишкаш дувара чаклилунсса, тIакьа, душнин лачак, кIюрххил чаклийн бизлансса будильник. Мукунсса байрандалул гайннан бувчIин бувантIиссар чаклил агьамшиву.
- Чан-чанну лахьхьин буллали
Арулла шинавун къабивсса, хъиннува мюрщисса оьрчIа́н гьарца кьини циняв чакру буллан захIматссар. Дахьва аьдат хъанахъисса оьрчIру анавар къабувккун вардиш буллан аьркинссар: цал кьинилун ца чак, яла кIива тIий бачирча, арулла шинал оьр-мулувун бивукун ххювагу буллан вардиш хьунтIиссар.
- Хьхьара мадувари.
ОьрчIру цанма гъира бакъамур буллан курчIил хъанан бикIайссар: чаклин биссун, чак бан, хаснува гъелисса шанува бувккун кIюрххил чак бан. Аммарив дайдирхьусса даву кьадитан къабучIиссар, хъиннува цIими къабуллай, бизан бувну, чак буллали бан аьркинссар.
- Жямат-чак.
Чаклил агьамшиву ккаккан дан ца мюнпатсса куц – кьинилун ца чаквагу щалва кулпат цачIун хьуну бавур, ппу имамну авцIуну, арснал азан-кьамат дурккуну.
Щалва кулпат цачIун хьуну чак буллай, дуаьлуву Заннайн лабизлай ккаклакисса оьрчIал дакIурдивун диндалухсса ччаву куртIну кьутIайссар.
- Мизитрайн вардиш баву
Чансса хъуни хьусса оьрчIру буттащал мизитравун занази бан бучIиссар, хаснува нюжмар-чаклийн, Кьурбан-байрандалул ва Зумаритавал кьинилул чакру бан буцлан аьркинссар.
Саид Аьлиев
Диндалул тIалавшин
Исламрал диндалул ккаккан бувмур биттур буллалисса инсаннал цува дунияллул ва ахиратрал талихIрайн тIайла уллалиссар. Диндалуву ккаккан бувну бур инсан цалва оьрмулуву хьуна акьин бюхъайсса гьарца ишираву бан аьркинмур. Хаснува, МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Нину-ппу рязи байманан Алжаннул къапурду тIитIайссар», – куну.
Кьуръандалуву чIявусса аятру буссар нитти-буттаха хIурмат бан аьркиншиву бусласисса. Гайннаха аякьа дайма ва рязи бувайма Алжаннавун уххантIиссар, дунияллийсса оьрму лахъи хьунтIиссар, хъус-маэшат чIяву хьунтIиссар, куну бур. Цалва ниттиха ва буттаха аякьа дайсса оьрчIа́н гьарца шаттираву Аллагьу Тааьланал кумаг бувну, марцIсса, тIайласса ххуллийн тIайла байссар, оьрмулувусса захIматшивурттугу бигьа шайссар. Нину ва ппу рязи бавриву дуссар Аллагьу Тааьланал рязишивугу.
ОьрчIал цалва нитти-буттал хьхьичIсса буржну хъанахъиссар:
- Буюр бувсса гьарца зад биттур баву, хIарамсса бакъахьурча;
- Рязи бан хIарачат баву;
- Ялун бувххукун лавай бизаву;
- Нанисса чIумал гайннаяр хьхьичI къабачаву;
- Гайннал чIарав чIу лахъ къабаву;
- Гайннаща ихтияр къаларсун сапарданийн къабуккаву;
- СсавучIав гайннай аьй къадаву;
- Гайннах эц бивкIун къабургаву;
- Нину-ппу ливтIукун, гайннал гьаттардийн зияратрайн занай, ххуйсса дуаьртту дуллалаву, цадакьа баву;
- Нитти-буттан ххирасса ва гай ххирасса инсантураха хIурмат-аякьа даву;
Ца инсаннал ХIасанул-Басри-нахь цIувххуссар нитти-буттаха хIурмат баврия. ХIасаннул увкуссар: «Ниттиха ва буттаха хIурмат баву цир куну цIуххирча, му вичIара дусса хъус гайннал цIаний сахаватну харж давур, гайннал буюр бувмур биттур бавур, гайнналмур Аллагьнал ﷻ буюр бувмунин къаршисса бакъахьурча».
