Истикьама, мяърипат, инсап
25-мур бакI
Истикьама
Истикьама – нафсирал хасиятирттая ва аьдатирттая арх шаву ва мудан тIайламур ххуллийх ачавури. Ттул оьрчIрув, зугу бикIияра ашкарамунийн ва кьюлтIмунийн вихминнащал, истикьамалул кьюкьлувун буххияра – му караматирттаяр лахъсса даражари.
ДакIний битияра, истикьамалул камил дувайссар Аллагьнаясса ﷻ нигь. Истикьама – инсаншиврул хасият дуруччаврийн вила нафс кIункIу бавури. Муния бувсун бур Кьуръандалуву (мяъна): «Халкьуннай цIими бува, хъинмур буллан буюр буллалу, аьвамтурая арх хьу» («Аль-Аъраф» тIисса суралул 199-мур аят).
Мюрщиминнан бутта хьу, хъуниминнан арс хьу. Заннал ххуллийн халкь кIункIу бува аькьилну, хIикматрайну ва исвагьисса насихIатрайну; бястгу бува так хъинсса махъру ишла буллай. КIукIлуну икIу, халкьуннащал ихтилат бува гайннал даража хIисавравун лавсун, ххуйну бувчIинсса мазрай. Му чIумал умуд буссар Аллагьнал ﷻ вияту вихшаласса, мюхчансса инсан увну, вин кумагран муъминталгу булаврийн. Истикьамартал ххуттава мауккав, инава Аллагьнал ﷻ макрулия ххассал уваншиврийн хьул мабишав, цанчирча, му яла кьюлтIмур ишри.
Аллагьу Тааьланал увкуну бур (мяъна): «ХIакьну, "Жул зал Аллагьри" – тIий, гьарца ишираву цIакьну тIайламур ххуллу бувгьуну бивкIминнан бивкIулул лахIза бучIайхту, малаиктал бувкIун, учайссар: «"Нигьа мабусари, пашман машари, зунма буллусса Алжаннуя ххаришиву дувара"» («Фуссилат» тIисса суралул 30-мур аят). «ЦIакьну тIайламур ххуллу бувгьуну…» тIисса мукъурттил мяънагу – бусурманчунал цала дуваймур дакIнихтуну, Аллагьнахлуну ﷻ дуллай, шариаьтрал тIалавшиндарайн бувну Заннайн тIааьт-эбадат дуллалавур. Абу-Бакр ас-Сиддикьлул бувсун бур вайннул мяънагу – так Аллагьнайн ﷻ бакъа щийнчIав икрам къабавури куну. Оьмардул кIай махъру бувчIин бувну бур укун: цулкIри кунма хIилларду къадуллай, тIайласса ххуллийх бачин аьркинссар, шариаьтрал ххуттава ти-шинмай къахъанай.
Идавсил ﷺ увкуссар: «ТIайласса ххуллу бугьияра, яла зуща муниясса чирилул аьдад-ккал дуван къахьунтIиссар. КIулну бикIияра, диндалуву яла хъинмур даву – чакри, так камилсса бусурманчуналли мудан чаклин ивссуну икIан хIарачат бувайсса».
Ялагу кIулну икIу: диндалуву тIайласса ххуллу бугьаву – лахъсса, циняв иширттал камилшивруйн биян бувайсса даражалийн гьаз баймурди. Му даражалийн гьаз шайссар так бюхттулсса инсантал. Мунин хIуччану буцинну ца щейхнаясса бусала. Ганан Идавс ﷺ макIра ккавккун ур. Щейхнал цIувххуну бур: «Я Расулуллагь, бувсун бур «Гьуд» тIисса сура ликкан бувсса чIумал ина "бакI кIяла хьунни" увкушиву. Га суралувасса ссал кIяла бувуна вил бакI: идавстураясса хавардал бувнав ягу миллатру гьалак бавриясса бусалардал?» Идавсил ﷺ увкуну бур: «Ми цавайннулвагу къабувнача, "Вихьва амру бувсса кьяйдалий тIайласса ххуллу бугьи!" тIисса Аллагьнал ﷻ мукъурттил бувуна!».
26-мур бакI
Мяърипат (духIин)
КIулшияра, бусурмантал, мяърипатрай оьрму бувтманал шагьиднал оьрму бувтссар. Цанчирча, халкьуннащал авкьуну ялапар шаву – идавстурал ва лархъсса даражалийн бивсса салихIинтурал (сиддикьтурал) хасиятри. КIукIлума, хIалимма ва халкьуннащал куклума Аллагьнал ﷻ дужжагьрал цIаран хIарам увссар. Мунияту МухIаммад Идавс ﷺ хъинну хIалимсса инсан ивкIссар. АсхIабтурал дунияллул оьрмулия ихтилат байбишайхту, Идавсгу ﷺ хIала уххайсса ивкIссар, абадлиймур оьрмулия (ахиратрая) ихтилат буллалинигу мукуна хIала уххайсса ивкIссар, дукралия гъалгъа бувайнигу Идавс ﷺ ихтилатрацIун акьайсса ивкIссар.
Оьмар ибн аль-ХатIтIаблул увкуну бур: «Зу хIакьину буру кIукIлушиврул ва кьянкьашиврул дянив. Идавс ﷺ цала къуллугъчитуращал, лагътуращал ва циняв асхIабтуращал хъинсса, кIукIлусса (хасиятрал), ца цIими бусса ия».
Аллагьу Тааьланал увкуну бур (мяъна): «Заннал цIими бишайссар иман дирхьуминнал (муъминтурай)» («аль-АхIзаб» тIисса суралул 43 аят). Цамур аятраву увкуну бур (мяъна): «ЗучIан увкIунни зула дянивасса Илчи (Идавс) ﷺ. Зуйн бала бияйхту ганангу захIмат шайссар. Зу имангу дирхьуну тIайласса ххуллийн буккан буван гъирарай уссар. Муъминтурай рахIму буваймари» («Ат-Тавба» тIисса суралул 128-мур аят). Ванил мяъна: зучIан увкIсса Идавс ﷺ зу кунасса инсанни. Аллагьнал ﷻ га цайминнаяр хъун увссар, цIимилул лаххия ларххун, зул ялув бакIчину ивтун. Идавс ﷺ зуй рахIму буллай уссар, ганал яла хьхьичIунмур мурадгу – зу бусурман шавури.
Ялув чивчумур укун бувчIин бан бюхъанссар: да аьрабтал, зучIан увкIунни Идавс ﷺ зува кунасса аьраб, зул мазрай гъалгъа тIутIисса. Ца маз бушиврул дусшиву ва дакIнил ласаву гуж дувайссар; къалмакъаллая, ххаххаврия арх бувайссар, бувцусса далиллу кьамул баву бигьа байссар. Инсан тIайласса ххуллийн уцин къашайссар танан бувчIайсса маз къакIулхьурча. Идавс ﷺ - Аллагьнал ﷻ ляхъан дурмунива яла ххирама, бусравмари.
Абу Гьурайрал бувсун бур: «Идавсил ﷺ цIувххуссар Жабраил малаикнахь: "Вин цими шинни?" "Ттунна цими шин дуссарив къакIулли, амма мукьилчинмур ссавний буссар арулцIалазарда шинай цал гьаз шайсса цIуку. Ттун та цIуку ккавкссар арулцIаллий кIиазарилва», – дуллуссар жаваб Жабраиллул. Яла Идавсил ﷺ увкуссар: «Валлагьи, ттула Заннал хъуншиврийн хъа, та цIуку нара».
Адам идавс ляхъан увайхту Аллагьнал ﷺ ганал бурхIаву дирхьуссар МухIаммад Идавсил ﷺ нур. Га нурданул Адамлул ненттабакI чанна лахъан бувну бивкIссар. Идавсил ﷺ уздансса сипат ва нясав – Аллагьнал ﷻ ляхъан дурмунива яла ххаллилмири. Ганал марцIсса рухI – циняв марцIсса рухIирдава яла лайкьмурди. Ганал наслу – яла ххаллилмурди. Ганал маз – яла ххуймурди. Ганайн ликкан бувсса Лу (Кьуръан) – Заннал циняв луттирдава яла ххуймурди. Ганал асхIабтал ва кулпатрал агьлу – яла ххаллилмири. Га увсса замана – яла хъинмур заманари. Ганал чанна лархъсса гьав – «Равза» – дунияллий яла хIурматмур кIанури. Ганал кIиссурттал дяния лирчусса щин – яла ххуймур щинни. «Зу имангу дирхьуну тIайласса ххуллийн буккан буван гъирарай уссар» – тIисса мукъурттил мяъна: Идавсин ﷺ гужну ччиссар зу бусурман хьуну, зула рувхIанийсса даража гьаз бувну. «Муъминтурай рахIму буваймари» - тIисса мукъурттил мяънагу: Идавсил ﷺ рахIму-цIими так муъминтурайн тIайла бувну буссар. Муниятур учайсса: гьарца ишираву хIалимшиву – цайми аьтрирдаву миск (мускус) куннассар.
27-мур бакI
Аьдилшиву (аьдлу, инсап)
Аьдилшиву – цала нафсирал шагьватирттайн данди уккавури
Идавсил ﷺ увкуну бур: «Ца ссятрал мутталий аьдилшиву дацIан даву хъинссар ряхцIалла шинай эбадат даврияр». Муса идавс Аллагьнахь ﷻ миннат буллай ивкIссар, Фиръаьвн гьалак ува тIий. Аллагьнал ﷻ увкуссар: «Да Муса, ганал чапуршивруя ттун зарал бакъар. Ттул лагътуран тIурча, ганал аьдилшивруя хайр бур». Яла махъ Фиръаьвн зулмурду буллай ачайхту, Аллагьнал ﷻ ганан танмихI бувссар.
«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава