Диндалул аслу

Диндалул аслу

 

Идавсил ﷺ сунналул хъирив ачаврил баян

 

Сунналул хъирив ачаву цири учирча, МухIаммад Идавсил ﷺ тIимур тIайлашиврий дакI дацIан дурну, мунал диндалул хIукмурду бувгьуну, миннуй аьмал буллай, мунал ба увкумур буллай, мабара увкумур къабуллай икIавури. Идавсилгу ﷺ Аллагьнал ﷻ цахьва бува увкуну амру бувмурди цалва умматиннахь бува тIисса.

 

Мунал сунна учайссагу, мунал цалва диндалул, дунияллул хIакъираву буллай ивкIсса задирттайнни, ягу цалва къабуварчагу бувара куну амру бувсса. Ягу цалвагу буван кьаст дурну къабувна ливчIсса, ягу баврий рязи шаймурди. Хаснува, Идавс ﷺ ялув авцIуну буллай ивкIмур хъиннува гужну суннари, масъала, фаризасса чакурдил хьхьичI-хъирив бувайсса суннарду – ратибатру кунма, витру кунма, эдрал чак кунма, суннасса зумарду кунна, суннасса садакьартту кунма, жамааьтрай чак баву, азан буккаву, къамат учаву, сивак дуккаву, Къуръан буккаву, миннуха лавхьхьусса цайми-цайми кунма.

Укунма бачIва «Идавсгу ﷺ ххирар, мунайн имангу дирхьуссар» тIутIаву къагьассар, мунал сунналул хъирив бачин аьркинссар. Сунна буллай, мунил хъирив авчуманангу даража хъунмассар, чири чIявуссар, хIакъсса мунал умматраятусса, мунан ччисса муъминчугу шайссар. Идавсил ﷺ шафааьтгу бияйссар. Му къабуваймагу, муних пикри бакъамагу, шафааьтрая махIрумну личIайссар.

Идавсил ﷺ сунналий дакI дацIан къадурну, инкар даймагу – чапурчуври, Дужжагьирал агьулданувун личIи увантIиссар. Амма, цIанасса пасатшиву чIярусса, бидъаьрду багьсса заманнаву мунал сунна хIакъикъатрайну бувгьума ччурччуну нанисса зад канил дургьума кунассар: щяв диширча лещайсса, канил дугьарча ччуччайсса. Му заманнаву мукунсса инсангу нажагьну, гъарибну акъа къаикIантIиссар. Расулуллагьнал ﷺ увкуну бур: «Дин гъарибну дайдирхьуссар, ахиргу гъарибшиврийн дагьантIиссар. Чурххай лархсса янна тIатIайсса кунна, цаннияр-цал ттул суннагу бухлаглантIиссар. Му заманнаву сунналул хъирив наниманал гьалмахчув цучIав къалякъинтIиссар. Бидъаь буллалиманал гьалмахчув ххюцIала икIантIиссар. Му заманнуву ттул сунна бувгьуну, му уттава буллай цума ухьурчагу, на уттава увсса кунассар. Му ттущал аьрхIал Алжаннувугу икIантIиссар».

Расулуллагьнал ﷺ цалва къабувсса, цалва умматран бан ялувсса суннассагу задру буссар цаппара. ОьрчIал сунна бан ялувссар жуйва, цалва къабуссар, му бувна увссар. Нитти-буттан хъинмала баву жунма суннари, Идавсил ﷺ цалва баннин, ганал нину-ппу ливтIуссар. Акбар учавугу суннари, Идавсил ﷺ цалва къаувкуссар, чапуртурал «МухIаммад цахара санаъ дуллай ур» къаучиншиврул.

Элму дуккавугу, мадрасартту бавугу суннари, амма Идавсил ﷺ къадурккуссар, дурккуна ивкIссар. Мадрасартту баврингу аьркиншиву загьирну къадиркIссар мунал заманнаву. Махъ загьир хьуну, баву сунна хьуссар. Мукунма, махъсса асхIабтурал, халифтурал буллай бивкIмур бавугу суннари. Миннал бувмур буллай, миннал хъирив нанавугу ялув бувссар.

МухIаммад Идавсил ﷺ къабувсса, ягу мунал бара куну амру къабувсса, ягу мунал асхIабтурал, халифтурал, хIакъсса валитурал къабувсса, я миннал ихтияр къадуллусса, дин-исламрацIунгу къабавкьусса зад укунма цанма ххуй бивзун буллалаву – бидъаьр. Му баву бунагьри, хIарамссар. Му буллалима аьйкъумари, айкъуманал жазаъгу – Дужжагьри.

Исламрал агьлу хьхьичIава циняв ца ххуллий бивкIссар, Расулуллагьнал ﷺ барачатрайну, диндалуву хилифшиву къадагьну. Яла Расулуллагьгу ﷺ ивкIуну, асхIабтал, табиинтал, имамталгу ливтIуну, цаппара шинну хьуну махъ аьлимтураву хилифшиву дагьну личIи-личIисса ххуллурду бувгьуссар.

Цивппа циняв Аллагь ﷻ цувалушиврий иътикъад дусса бухьурчагу, Кьиблалийн бурувгун чак байсса, Кьиблалул агьлу бухьурчагу, закат буккайсса, зума дугьайсса, ХIаж байсса бухьурчагу, миннул рукнурдаву, шаттирдаву хилиф хьуну, цайми диндалул хIукмурдаву хилиф хьуну, хIакъсса сунналул ххуллияту бяйкъуну, бавккуну личIи хьуну цамур мазгьабрайн лавгссар. Миннавугу цалла цавура хилипшиву дагьну личIи-личIисса мазгьабру хьуссар – муътазилтал, мубтадиътал, равафизтал, хаварижтал, шиэттал, муржиаттал, мужассиматтал, жигьамияттал, курамийяттал, нажарияттал, кьадарияттал, жабарияттал, мушаббигьаттал, мулахIидаттал, вагьгьабистътал, мубахIийинтал, ми бакъасса цаймигу.

ХIатта арулцIаллий шанна къюкъа дуссар. Куннал Аллагьнал ﷻ кьадиймийсса сифатру дакъассар тIий инкар дусса, Кьуръангу къадимийсса бакъар, ляхъан бувссар тIий. Кунналгу инсантурал фиълурду цимурца оьмургу, хъинмургу Аллагьналли ﷻ, инсантурал дуван ихтияр дакъассар Аллагьнан ﷻ къаччайна тIий. Куннал мютIиманан чири булун, аьсивманан аькъуба дулун Аллагьнай ﷻ ялувссар тIий. Куннал хъун бунагь бувма я муъмин акъари, я чапурчув акъари, дянивссар, му тавба къадурна ивчIарча, аьпагу къабайссар, Дужжагьрал агьлур тIий. Куннал хъун бунагь къабарча, чIиви бунагьрайну аькъуба къадулайссар тIий. Куннал Аллагьнай ﷻ лагъартуннан аслахIмур бан ялувссар, куннал чил канил ивкIума цалва ажал бияврийну къаивкIуссар, къатилналли ивкIусса ажал бияннин, мунал къаивкIуссания махъун ажал бияннин личIантIиссия тIий. Куннал гьаттал аьзаб дакъассар, Мункар-Накирнал суал бакъассар, аьмаллу буцаву къадикIантIиссар, СиратI къабикIантIиссар тIий. Куннал Алжан-Дужжагь уттигу ляхъан бувну бакъассар, Кьияматсса Кьинири ляхъан бантIисса тIий. Куннал Аллагь ﷻ Алжаннаву къаккаккантIиссар тIий. Куннал оьмургу, оьккимургу Аллагьнан ﷻ къаччиссар тIий. Куннал Аллагь ﷻ инсантурал суратрайсса уссар тIий. Куннал Аьли-асхIабри идавс ивкIсса, Кьуръангу мунайнни ливккун бивкIсса, Жабраил-малаик аьйкъуну МухIаммадлухьхьун ﷺ буллуссар тIий, Аьли-асхIаб идавсшиврун увгьуну, муная салаватгу дутлай. Кунналгу асхIабтураву халифшиврун яла ххирама Аьлири, хьхьичIа-хьхьичI хIакъмагу муври, мунал хъирив мунал авладри, хIакъсса халифталгу мийри тIий, Абубакардуйнгу, Оьмардуйнгу оьмахъ тIутIисса. Куннал Аьишатлуй бугьтан бивхьуссар, зуна бувссар тIий. Куннал цалва хъанничIа ливатIрайну утту бихьлай хIалалссар тIий. Куннал валийтурал караматшиву дакъассар тIий. Куннал чаклил рукнурдаву, шартIирдаву карчIаншиву дуллай, салам къабуллай, салават къадутлай, иссайсса чIумал ччанну къашюшлай, жамааьт къабуллай, акбарду дурусну къатIий, мунин лавхьусса цайми-цайми иширттавугу хилиф хьуну тIайламургу, хIакьмургу цалламурди тIий бивкIссар.

Ми арулцIаллий шаннагу кьюкьлувугу хIакьмунигу, тIайламунийгу, хIакьсса Расулуллагьнал ﷺ сунна бувгьумигу ца кьюкьари дусса. Мигу жувару – агьлу-сунна – мукъвагу мазгьабрал агьлу: Шафий, ХIанафий, Маликий, ХIанбалий. Махъми циняв бяйкьумийри. Жуйвагу Аллагьнайн ﷻ щукру бан ялувссар, хIакьмунин тIайла бацIан бувнутIий.

Жула Имам Шафийнал Аллагьгу ﷻ цувалусса ушиврий, МухIаммад Идавсгу ﷺ хIакьшиврий, аьламгу хьхьичIава къабивкIун, хIадис хьушиврий, Кьиямасса Кьинигу хIакьшиврий, дакIгу дацIан дурну, имангу дирхьуну, ххюрагу исламрал рукнурдугу дуллалима чапуршиврий хIукму къабунни, махъсса цайми иширттаву, хIукмурдаву хилиф хьурчагу. ХIасил, миннал хIакъираву чIявусса калам бур – чапурталли, бусурманталли тIий. Амма унгу-унгу Расулуллагьнал ﷺ сунна кьабивтун, мунин инкар бувну цайми бидъэйсса задру буллалиманайн бусурманчув учин захIматри, сунна бугьаву диндалул аслурдаяту бунутIий.

Дунияллул амрурдаву, иширттаву тIурча Расулуллагьнал ﷺ хъирив ачин ялув бакъассар, цалва аькьлулун ххуй бивзмур, аслахIмур, мюнпат бумур банссар, хIарамшиврувун къаагьанну.

 

«НасихIатул-аьвам» («ГьунчIукьатIан»)

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Дахху-ласулиясса хIадисру

Исламраву дуссар оьрмулул гьарца иширан ккаккан дурсса низамру. Дуссар низам дахху-ласулулгу. МухIаммад Идавсил ﷺ жунма тамансса насихIатру бувну бур, хъус машан ласаврия ва даххаврия аькьилну бувсун, аьдилшиврий, тIайлашиврий, щялмахърая личIлулну бикIаврий хъунмур чIурчIав дурну.   Жу...


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


Мубараксса барз

Рамазан зурул даража Рамазан зурул хьхьичIра-хьхьичIсса хьхьу дуркIукун, Алжаннул хьулурду тIивтIуну, му барз гьаннин къалакьайссар. Дуржагьрал хьулурду лавкьуну, му барз гьаннин къатIитIайссар. ЩяйтIантал байщун бувайссар, иблислуй къатIа бишайссар. ЛивтIумий ххари шайссар, уттавамий рахIат...


Ссавур дуван кумаг баймур

Идавсил ﷺ жунна ккаккан дурну дур ссавур дуван кумаг байсса азкар-дуаьртту: «КIюрххил чаклил хъирив ацIра дуаь дурккуманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар, Аллагьнал ﷻ му инсан уруччинтIиссар, миннувасса ххюра дунияллийсса оьрмулухассар, гайми ххюра ахиратраяссар.   «ХIасбия-Ллагьу...