Цаппара хъуни бунагьру

Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву

Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса инсаннал ци чак барчагу, ци зума дугьарчагу, ци эбадат-хъинбала буллай ухьурчагу, цичIав кьамул къабувайссар, ми рязи къабувссаксса. Ахиратлувугу оьсса жазаъ бикIантIиссар, яла оьмур дужжагьравугу икIантIиссар. ХIатта, Иблислулгу муналгу дянив ца даражари бикIантIисса дужжагьраву, нину-ппу ялтту къабувчIссаксса уккангу къаитантIиссар. Дунияллийгу мунал оьрму кутIассар, ссавучIав барачатгу бакъассар.

Дунияллий бунува мукун нитти-буттан аькьува дуллай ивкIун, яла ми ливтIуну махъ пашман хьуну, ми рязи буван ччиманал миннаха чIяруну дуаь дуванссар, миннал бунагьирттал аьпа баву чIа учаванссар, миннаяту цадакьа чIявуну буванссар, миннал гъанминнан, ччиминнан хъинбала бувну, рахIму бувну, рязи буванссар. Цувагу тавбагу дурну, салихIсса аьмалданий ялув авцIуну икIанссар. Мукун буварча, нину-ппу Кьиямасса Кьини рязину лякъинтIиссар.

Мукунмасса хъун бунагьри рахIму бакъашивугу. Гъанминнаяту, хъуниминнаяту, хъинминнаяту рахIму-цIими кьувкьуну, миннан цаятува мюнпат-хайр биян къабаву. Мукун рахIму бакъасса инсаннал оьрму кутIассар, ризкьи-маэшат къумассар. Мунайн Аллагьнал ﷺ цIими къаликкайссар, Алжан бакъассар.

 

Ятинтурал хъус дукаву

Ятиннал хъуслин зарал буван, дукан, хIачIан къабучIиссар, Аллагьнал ﷻ Луттирал дурус бувсса ххуллий бакъа. ХIатта миннал ичIунай лавгун за дукан къабучIиссар, ми рязину оьвтIий бухьурча бакъа. Миннал кьажимтурайгу миннал хъус дуруччин, миннан зарал къахьунмур буван ялувссар. Ятиннал хъус дукаву – дужжагьрал цIу дукавур. МиннучIан гъан хьун къабучIиссар хъинбалдарал ххуллий бакъа.

 

Рибаъ (процент) ласаву

Рибаърал ца шагьи лавсун бувкусса инсан цалла ниттищал зуна бувма кунассар. Рибаъ канай ивкIсса инсаннал лякьа цIарал дуцIин дувантIиссар. Кьиямасса Кьини жиндардил увма куна изантIиссар, изавай, агьавай, ацIан къабюхълай. Рибаъ ласаврил хъинбаларду пасат бувайссар, хатIарду чIяву шайссар. Миннал бувсса чак, дургьусса зума, цичIав эбадат кьамул къашайссар. Му рибаълул хъус цадакьалун, васиятран, хъинбалдарал ххуллий гьан дарчагу, кьамул къадайссар. ХIатта му булайманангу, чивчуманангу, дянив ивкIманангума бунагь буссар. Миннаха нааьна дувайссар.

Щялмахъсса барашинна дурну, цаннал хIакь цаннан бацIан бавугу, батIулну хъа бувну цаманал хIакь букавугу – хъун бунагьри. Мукун хъа буварча, цуксса чансса хъуслил ялув бувну бухьурчагу, Кьиямасса Кьини Аллагь ﷻ мунайн сси бивзун лякъинтIиссар.

 

Хъус дацаву

Цурк бавугу – хъун бунагьри. ЦукунчIав чил хъус ларсун дукан ххуллу бакъассар. Ласурчагу залунначIан кIура даен дуван ялувссар. Му дакъахьурча – мунил лахъаврин цамур дулунссар. Дацаврия пашман хьуну тавба дувангу ялувссар, къадурна ивчIарча, хъусгу кIура даен къадуварча, Кьиямасса кьини мунал диндалия ласунтIиссар, цIарал бурхIлу дарвачрахун бувтун изангу увантIиссар.

Цурк бувайсса инсаннал ризкьилуву, оьрмулуву, хъусливу барачат къабикIайссар. Цуркил кьаму бакI къавхьуссар, кьуцури къабувцIуссар, мунал сипатраву нур къадикIайссар, диндалуя хайр бакъассар, Идавсил ﷺ шафааьтрая махIрумссар. ХIатта цурк байсса чIумал, му муъминчуну къаикIайссар, иман дуккайссар.

Цурк кунмасса хъун бунагьри бусурманчунал хъус зерххуну, хIакь бакъана, зулмулий, гужрай ларсун дукаву. Мукунма аманатран хиянатшиву дурну, му тIайла бацIан къабавугу, лаялий ларсъсса зад цанна тамахI бувну ритавугу, цайми ихтияр дуллусса кIанттурдаву хиянатшиву давугу. ХIатта чапурчувнангу къадуванссар, ялунгу оьссар. Ларсмур зана дувангу ялувссар залунначIан.

Хиянатшиву дуварча чансса хIараммунил чIярусса хIалалмур гьалак дувайсса кунна, муналгу цалла думунияту барачат яла гьан бувайссар. Цал ца шагьилуву хиянатшиву дуварча, кIилчин щяйтIаннул азарва шагьилуву хиянатшиву даврийн кIункIу увайссар. Мунафикьшиврул аьламатри аманатран хиянатшиву даву.

 

Чак кьабитаву

Кьасттирай фаризасса чак къабитавугу хъун бунагьри. Мукунмасса хъун бунагьри, кьасттирай чак цилва чIумуя хьхьичIун, махъун бутавугу, ца оьзру бакъана, къашавай акъана, ссапарданий акъана.

Цаймигу хъуни бунагьру чIявуссар, хIатI ялув къахьурчагу. ХIатта, ттуршлий арулцIаллий кIива буссар тIийгу, мукьттуршва буссар тIиссагу бур, мукьттуршлий мукьцIаллий шанма буссар тIиссагу бур, аьдадрагу дакъассар чIявушиврул тIиссагу бур. ХIасил, гьарца бунагь шаврих пикрибакъашиву давугу хъун бунагьри.

ХIакь бакъана бусурманчувнай зулму бавугу хъун бунагьри – мунал хъус дуркуну, рирщуну, хIакьир увну, цамур зарал бувну. Исламрал агьулданий зулму бавунияр оьккисса аьмал цичIав бакъассар. Мукун зулму бувкун, мунавату иман дуккайссар. Му зулму буллай ивкIсса инсан гьаттавату изайни чани бакъа, чунай наниссарив къакIулну ачинтIиссар.

Аллагь Тааьланал учайссар: «На зулмукартурал буллалисса зулмурдаяту гъапулну къаикIайссара. На минная гъапулну икIарча, Нагу зулмукартурава яла залимману хьунтIиссара. Дунияллий зулму бувцири На гьалак буллай уссания, дунияллий цичIав хIайванвагу къаличIанссия. На ми мукун итабавкьуну бивтссагу, миннан жазаъ Кьиямасса Кьини буванни».

Зулмукар залимшиврий даимну къаличIайссар, мунаха зай тIий дуаь дуллалисса чIявусса бикIайссар. Миннал цанналсса кьамул къадуварча, гаманалсса кьамул дувайссар. Зулмулухун агьманал залимнаха дурсса дуаь кIяласса ттуруллул ларсун АллагьначIан ﷻ дияйссар. Аллагьналгу ﷻ учайссар: «Нагу му кьамул дуванна, вицIун ка къабавкьуну къабитанна, му залимнаяту интикьам ласунна таватагу дунияллул лахъишиврий», – куну.

Залимнал зулму буллалалисса инсаннаяту бюхъайссаксса му зулму яла гьан буван, зулмукар айщун уван, махъминнайгу ялувссар, мунацIун кабавкьуну. Аллагьналгу ﷻ миннацIун СсиратIрайх нанини кабакьинтIиссар. ЗулмукарнацIун кабакьавугу – хъун бунагьри.

Цайва зулму бувсса инсанная шикаят буллай, мунайн оь махъ тIий, зат тIий, мунаяту интикьам ласавунияр, му аьмал мунал бухьурчагу, хIукму Аллагьналли куну, мунаяту аьфву бувну, ялтту увчIуну кьаитаврил даража хъунмассар, цащава бюхълай бунагу, мунаяту сси къалавсун. Миннаяту жазаъ тIалав дуллай заназавриву, цалва чири нукьсаншиву дакъа, фазилат батIул шаву дакъа дакъассар.

Гьарцаннал цалва бусурманчувнан бувсса зулму, хъус дуркуну бувсса бикIу, гъибат-бугьтан бувну бувсса бикIу, рирщуну, авттуну, хIакьир увну бувсса бикIу, цукунсса бухьурчагу, му кIура баен буван, мунил хIакь тIайла бацIан буван ялувссар, цивппа кIиягу дунияллий бунува. ХIалалшиву ласуннин хIакьлил заллу ивчIарчагу, мунаяту гьарца чаклил хъирив истигъфар буванссар (бунагьру багъишла битаву чIа учаву). Мунийну мюнпат хьунтIиссар, хIакьлила увккун. Мукун хIакь тIайла бацIан къабувну цайва личIарча, Кьиямасса кьини хIакьлил заллухъру мунацIун лачIунтIиссар, цалва хIакьру тIалав буллай: «ттул хъус дуркуссар», – тIий ца, «ттуйх рирщуссар», – тIий ца, «на хъямала увссара», – тIий ца, «на хIакьир увссара», – тIий ца, «ттуяту гъибат бувссар», – тIий ца, «ттуй бугьтан бивхьуссар», – тIий ца. Ми кунма гьарца хIакьлил заллухъругу лачIунтIиссар мунацIун. Му чIумал мунал хъиншивуртту дачIинтIиссар миннайх, хIатта ца ссахIлил залуннан арулттуршва кьамулсса чаклил чири буллай. Хъиншивуртту къадуллай ивкIун ягу ми цинявннан къадиярча, миннал оьшивуртту мунайн дичинтIиссар. Му чIумал кIул хьунтIиссар мунал цалва бувцири зулмурду. Аллагьнал буруччиннав.

 

«НасихIатуль-аьвам» («ГьунчIукьатIан»)

 

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


Дуккаву бигьа хьуншиврул

Дайдирхьунни цIусса дуккаврил шин. Жунма кIулсса куццуй, Аллагьнал ﷻ цIа кIицI ларгун, Занная кумаг чIа увкуну дуллалисса давриву лябуккугу, барачатшивугу дикIайшиву. Дуккаву ккалли дуван бучIир ца яла захIматмур даврин. Мунин бувну, ва макьалалуву цачIун дурну дуссар дук-лакисса чIумал дурккуну...


Заннайн мютIисса кулпат

Кулпатрал оьрмулуву хъунмасса кIану бугьлагьиссар ласнал ва щарссанил дянивсса дакьаврил (гармониялул). Мунил хъунмур биялагу хъаннихьри. Ва макьалалуву бусанну цаппара маслихIатру, кулпат дакьаврил хIалданийн бучIан баву бигьа дуллалисса, цанчирча, мукунсса кулпатраву паракьатшиву, рахIатшиву ва...


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....