Иминшиву ва хIалимшиву
Бусурмантал, щий-дунугу аьй рищаврия личIлулну бикIияра. ХIакьну, Аллагьнал ﷻ буссар лагънал суратрайсса паччахIтал ва паччахIнал суратрайсса лагътал. Аллагьу Тааьланал чIявуну Цала лагънай лаххайссар Цала хьхьичIсса лагъшиврул (оьбудия) лаххия. Му куццуй, инсан Заннал хьхьичI лагъну, халкьуннал хьхьичI паччахIну икIайссар.
КIулну бикIияра, цала нафс фиръаьвннулмунияр ххаллилну чIалачIима – дакI хъун дурмари. Нафсираяр лахъину бурж зана битлатисса буржлув къаикIайссар. ЩяйтIаннуяр оьсса душмангу акъассар. Инсаннал цала шагьватраяр гужсса муттаэгу акъассар. Аллагьнаясса ﷻ кумаг дакIхъуншиврул кунма ссалчIав арх къабувайссар, цанчирча, гъарал щин лагьнийри дацIайсса, зунттул бакIрая экьиларгун. Мукунма шайссар дакIру хъун дуллалисса халкьуннал дакIурдивугу: цIими миннал дакIурдива бувккун, иминминнал дакIурдивун бизайссар. ДакI хъунмигу – исвагьисса, аьнтIикIасса яннарду лаххайми бакъарча, хIакьмур кьамул къабуваймири. Идавсил ﷺ увкуссар: «ДакIхъуншиву – хIакьмур сан къабавур». Цамур куццуй учин, му хIакьмур кьамулгу къабувну, халкь кьювкьуну чIалачIавур. ДакIхъуншиву так лахъсса къуллугъирттайминнал ягу аваданминнал лишан ххай маикIара. Ца-ца чIумал дакI хъун дувайссар сайки гьанттайнссаннун дуканмурдагу дакъаманалгу. Ухттаншивруя так зарал буссар, хъинбала бакъассар, му дунутIий Аллагь Тааьланал ляхъан дурмур ккалли къадаву.
КIулну икIу, бунагькартурал цукун мурдалсса тIуллу дулларчагу, инава гайннаяр лахъну чIалан къабучIиссар. Муриднан цува ккаччияр ягу зимизраяр лахъну чIаларча, му бюхттулсса щейхтурал камилшивруцIа хьумари. Бюхъайссар вин бунагькартурайн сси бизан, гай хIакьмур кьабивтун, бяйкьумур язи бувгьуну бунутIий ва Бюхттулсса Аллагьнал ﷻ ххуллия арх хьунутIий. Мукунсса сси бизаву – Аллагьнахлунуссар ﷻ. Цанчирча, бюхъай бунагькартурал тавба дурну, Аллагьнайн ﷻ кIура баен, гайннал тагьаргу жуламунияр ххуй хьун. Аш-Шаъранил цIувххуссар цала щейх Аьли аль-Хавва́слухь : «На дурккусса, диндалул элмулийн бувну къуццу тIисса инсан, цукунна ттуна аьвамсса бунагькарнаяр лагьну ккаллину икIан?» Усттазнал увкуссар: «Халкьуннал мяйжансса узданшиву ва цайминнаяр лахъшиву гайннал чурххардиву дакъассар, му дуссар гайннал тIабиаьтраву (хасиятраву). Аллагьнал ﷻ увкумунил ялув пикри бува: "Уча, я Идавс: нагу зу кунасса инсанна, так ттучIан Аллагьная ﷻ илгьам ликкай" («аль-Кагьф», 110-мур аят). Идавснал ﷺ ва цайми халкьуннал дянив Аллагьнал личIишиву дурну дакъар, так вахIъю (илгьам) гьан баву ва Заннайн мютIишиву личIаннин. Му мютIишиврул цIанийри циняв халкь ляхъангу бувсса. Инсаннал элму-кIулши ва хIал (тагьар) даххана хьун (личIи хьун) бюхъайссар». Мунияту, ина элмулуцIа уварча, вина инава аьвамнаяр лахъну чIалачIи уллалисса узданшиву вия яла гьантIиссар.
Муса идавсил хьхьичI кIия инсан бивкIун бур цала тухумирттал узданшивруя бяст буллай. Гайннавасса цаннал: «На пулансса тухумрал наслулияссара!», – куну, урчIулчинмур никирайн бияннинсса буттал буттахъал цIарду кIицI ларгун дур. Микку Аллагьу Тааьланал Мусайн илгьам гьан бувну увкуну бур: «Мунахь буси цала наслулул циняв буттахъул Дужжагьрал цIараву ччучлай бушиву, цувагу гайннал хъирив ацIилчинману гьантIишиву».
КIулшияра, шанна хасият ххаллилсса инсантурал тIабиаьтну ккаллиссар: цалчинмур – гайннан ххирассар цала хъус мюхтажминнан кумагран харж дуллан; кIилчинмур: заэвминнан кумаг буллан ххирассар; шамилчинмур: иминшиву ва халкьунная диллалисса захIматшивуртту ххирассар. Абу-Саидлул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «Аллагь Тааьланал аьлимтал – иминшиврул ва хIалимшиврул заллухърур. ПаччахIтурал аьлимтал - дакIхъуншиврул ва пахрулул заллухърур».
Ялагу увкуну бур: «Иминшиву – щилчIав мяш къаучайсса неъматри. ДакIхъуншиву – щилчIав жижара къабувайсса апатIри. Инсаннал хъуншиву – иминшиврувур, пахрулуву хъуншиву ххал дуллалиманан му тачIав къалякъинтIиссар».
Идавсил ﷺ увкуссар: «Цува халкьуннал хъун уллаллаву ххираманал Дужжагьраву цанмасса кIану хIадур бувача». Саляфу-ссалихIинтурал нудру бувссар халкь хъун буллан гайннал хIалимшиврух бурувгун. Мунияту, хIурматран яла лайкьма – Заннайн мютIима ва халкьуннащал иминмари.
Сайид Аьбдулкьадир аль-Джиланил увкуссар: «Аллагь ﷻ кIул аврил даражалийн на дяхтта зумарду дугьлай ва хьхьурай эбадат дуллай къаиврдача, чумартшиврул, иминшиврул, дакIмарцIшиврул, язугъну лергъ тIисса мазрай Аллагьнайн ﷻ лаизаврил, Заннал цIими ва неъматру кьамул баврил, ттула чурххай цичIав бансса гуж ва кьуват бакъашиву кIул шаврил иян увунна».
ХIалимсса (иминсса) инсаннан Аллагьу Тааьланал ЦачIана гъан хьунсса бюхъу булайссар. Идавсил ﷺ увкуну бур: «Аллагьнал ﷻ Цува щин-унугу загьир уварча, га инсан чара бакъа имин хьунтIиссар». Ца инсаннал щий-бунугу зулму буварча ягу энадрай ухьурча, жунма кIул хъанахъиссар га Заннал цачIана гъан увма акъашиву.