«Цал ссалам, яла калам»

«Цал ссалам, яла калам»

Бусурманчунан диндалул уссу хьуна авкьукун, сунналул тIалавшинна биттур дуллай «Ас-саламу аьлайкум» учайссар. Ссалам булаву суннатссар (бувну хъинссар), «вааьлайкум ас-салам» увкуну жаваб чара бакъа дулун аьркинссар.

Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зухьхьунма ссалам булайхту жаваб дулувара ганияр ххуйсса махъру увкуну, ягу чанма-чанну гукунмасса махъру увкуну» («ан-Нисаъ» суралул 86-мур аят). Ва аят аьлимтурал укун бувчIин бувну бур: «ас-саламу аьлайкум» увкуну ссалам булурча, жаваб «ва аьлайкум ас-салам ва рахIматуллагь» ягу «ва аьлайкум ассалам ва рахIматуллагьи ва баракатугь» увкуну дулурча хъинссар. Хьуна авкьуманахь «ас-саламу аьлайкум» учайхту жува ганан ккаккан дуллалиссару вихшалдарал ва мурахасшиврул лишан: «вин ттуяту зарал къабиянтIиссар» тIисса кунма. Ссалам булаву, яхши-хаш баву – мяърипатрал, духIиндалул лишанни, халкьуннал дянивсса арадал дайдихьури. МухIаммад Идавсил ﷺ бувчIин бувссар ссалам булайсса ва ласайсса куц. Ганал насихIатру вив лавсун, асхIабтурал ва салихIинтурал цала ихтилат мудан ссаламрая байбишайсса бивкIссар. ХIакьинурив жунма хIисав шай чIаххурай яхъанахъисса, цачIу даврий зузисса агьалинал куннал куннахь бивзру-буруввагу къаучайсса кIанттурду бикIай. Жабирдул t бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Цал ссалам, яла калам» (Тирмизи). Цамур куццуй учин, ихтилат буллай айишиннин ссалам булун аьркинссар.

Бусурманчунал исвагьисса аьмалтIабиаьт ккаккан дуван аьркинссар цаманал къатлувун уххайнигу. ХьхьичIва-хьхьичI уххан ихтияр ласун аьркинссар, яла ссалам булайссар. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зула бакъасса къатравун ихтияр къаларсун ва гивуминнахьхьун ссалам къабуллуну мабуххари» («анНур» суралул 27-му аят). Га къатлуву инсантал бухьурча, гайннал ихтияр дулунтIиссар ва ссалам ласунтIиссар. Ихтияр къадулурча, буххан къабучIиссар. Бюхъайссар къатлул заллу хъамаличу кьамул уван хIадурну къаикIан, мунияту, кIура авну махъунай гьарча хъинссар.

Абу Муса аль-Ашаьрил бувсун бур Идавсил ﷻ увкумур: «Уххан бучIирив куну шамилва цIухха, ихтияр дулурча – ухху, къадулурча – махъунай зана икIу» (альБухари, Муслим). Вай аятирттава ва хIадисирттава бувчIумунин бувну, багьлай бур ссаламгу буллуну, ихтияр цIуххин. Жаваб къадулурча, мичча гьан. ХIадисраву бувсун бур ца инсан ИдавсичIан ﷺ увкIун, уххан ихтияр цIувххуну бур: «БучIирив ттун уххан?», – куну. Идавсил ﷺ цала къуллугъчинайн буюр бувну бур: «Насу та инсаннан лахьхьин бува цаманал къатлувун цукун уххан аьркинссарив!» Къуллугъчинал биттур бувну бур Идавсил ﷺ амру. Яла га инсаннал цIунил увкуну бур: «Ас-саламу аьлайкум, уххан бучIирив?». Яла Идавсил ﷺ ихтияр дуллуну дур (Абу Давуд). Цама асхIабнал бувсун бур: «Ца чIумал на МухIаммад Идавсил ﷺ къатлувун ﷺ ссалам къабуллуну увхссияв. Ганал ттухь увкуна: «Зана икIуча: «Ас-саламу аьлайкум, бучIирив уххан?» – уча» (Тирмизи, Абу Давуд).

Имам Нававил «Аль-Азкар тIисса луттираву чивчуну бур: «Аьлимтурал увкуну бур цал ссалам булун, хъирив ихтияр цIуххин аьркинссар, куну. Амма бур цал ихтияр ласун яла ссалам булун аьркинссар тIиссагу. Цаппараннал тIимунин бувну, къатлувума чIалай ухьурча, цал ссалам булун аьркинссар, чIалай акъахьурча ихтияр ласун аьркинссар». Амма яла тIайламурну имам Нававил ккалли бувну бур цалчинмур кьяйда – цал ссалам булаву, яла уххан бучIирив учаву.

НУРМУХIАММАД ИЗУДИНОВ

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....


Аькьлукартурал махъру

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIаб Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул увкуну бур: «Халкьуннал учай ххаллилсса махъру. Махъру ва тIуллу цасса инсанни талихIрайн уккантIисса. Махъру тIуллаха къалавхьхьума – аьй дуван лайкь хьумари».   Аьбдуллагь ибн Аьмрдухьхьун ца инсаннал буллуссар джигьадрал хIакъиравусса суал....


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...