Мяълумсса 10 гьантта...
Зуль ХIижжа барз – бусурманнал календарьдануву кьимат лавайсса барзну ккалли бувайссар. Ва багьлай буссар мукьва «къадагъасса» зурдардивун: Ражаб, Зуль-ХIижжа, Зуль-кьаида ва МухIаррам. Вай зурдардий Аллагьнал ﷻ амрулийну къадагъа дирхьуссар дяъвирду, къалмакъаллу даврин ва кьисас ласаврин.
Зуль-ХIижжа зурул цалчинсса 10 гьантлул даража-кьимат хъиннува лахъссар. Ванил 10-сса кьини – бусурманнал яла хъунмур байран Эд-аль-АдхIа (Кьурбан-байран) дикIайссар. Му бакъассагу, ва зуруйри Исламрал агьамсса ца ттарцIну хъанахъисса ХIаж бувайсса.
Зуль-ХIижжалул 9-мур кьини – Аьрафа кьинир. Му кьини ХIажливми «Аьрафа» тIисса даралуву бикIайссар. Му кьини азарва «Кьулгьу» бувккунал циняв бунагьру багъишла битантIиссар тIий бур хIадисраву.
Цамур хIадисраву бувсун бур Аллагьнан ﷻ яла ххирами – Зуль-ХIижжа зурул цалчинми 10 гьантта бушиву. Миннуватусса урчIва гьантлий зума дугьаву хъинссар, хаснува Аьрафа кьини ва мунил хьхьичIмур кьини. 10-сса кьини зума дугьан къабучIиссар (хIарамссар), цанчирча му байрандалул кьини дунутIий.
Аьббаслул арс Аьбдуллагьлуясса хIадисраву бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкушиву: «Зуль-ХIижжа зурул цалчинми ацIва гьантлий бувсса хъинбаларду Аллагьнан ﷻ ххирассар цамур чIумал бувминнуяр…» (Бухари, Абу Давуд, Тирмизи, Ибну Мажагь)
Ялагу бувсун бур Аьрафа кьини дургьусса зумалул чири кIира шинай дургьусса суннат-зумардал чирилущал архIал бацIантIишиву ва му инсаннан кIира шинал бунагьругу багъишла битайшиву – ларгмунил ва ялун нанимунил.
Ми гьантри Заннайн эбадат дуллай, халкьуннан кумаг, цадакьа буллай гьан бувну хъинссар. Кьурбан биххансса пикри буманан ацIвагу гьантлий михьру ва бакIрайсса чIарарду кьукьаву къахъинссар.
Зуль-ХIижжа зурул кьимат-даража
Зуль-ХIижжалул цалчинсса 10 гьантлул хъуншиву Кьуръандалувугу кIицI лавгун бур, Аллагьу Тааьланал ми гьантрайну хъа бувну (мяъна): «На (Аллагь) ххяххабургъийн ва ацIва гьантлуйн хъа буллай ура», - куну («аль-Фажр» суралул 1-2 аятру). Ва аятраву кIицI лавгсса гьантри – Зуль-ХIижжа зурул цалчинми кьинирдур.
Цамур аятраву тIий бур (мяъна): «Аллагьнал ﷻ цIа кIицI лаглаги мяълумсса кьинирдай (Кьурбан биххайсса кьинирдай, Заннал буллусса неъматирттайн щукру буллай)» («аль-ХIажж» суралул 28-мур аят). Шиккугу ишара дурну дур Зуль-ХIижжа зурул 10 гьантлуйн, миннувух Аьрафа кьинигу – ХIаж бувайсса, бунагьирттая марцI шайсса, дужжагьрая ххассал шайсса кьини. Ганил хъиривсса Кьурбан-байрандалул кьинигу – шинавусса яла кьимат лаваймур кьини. Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Аллагьнал ﷺ хьхьичI яла бюхттулмур кьини – Кьурбандалул кьинир» (Абу Давуд).
ХIафиз ибну ХIажардул «ФатхIул-Ба́ри» тIисса луттираву чивчуну бур: «Зуль-ХIижжалул цалчинми гьантрал кьимат лахъсса циванни куну цIуххирча, ва чIумал эбадатрал личIи-личIисса журарду цачIун шайнутIийри: чакру, зумарду, Кьурбан биххаву, ХIаж баву – вай цинярда цамур чIумал цачIун къашайссар».
Зуль-ХIижжа барз хьуна бакьин аьркинссар тавба дуллай – бунагьру багъишла битаву чIа учаву гьарца бусурманчунал буржри. Тавбалуя бусурманчунан мюнпат хъунмассар – дунияллийгу, ахиратравугу. Хъинбаларду чIяву бувну, вай мубараксса гьантрал сахаватшивруя хайр ласун хIарачат бувара.
МютIишиврул жува Занна-чIан гъан бувайсса кунма, бунагьиртталгу арх буцан байссару, Аллагьнал ﷻ цIими арх бувайссар. Мунияту, вай гьантрайгу, цамур чIумалгу гьарца бунагьсса тIулдания арх хъанахъияра, ххирасса уссурвал ва ссурвал!
Аьрафа кьини зума дугьаву
Аьрафа – Зуль-ХIижжа зурул 9-мур кьинир. Му кьини зума дугьаву хъинссар (суннатссар). Абу КьатIадал бувсун бур Аьрафа кьинилул хIакъиравусса хIадис: «Ва кьини дургьусса зумалул шюшайссар ларгсса ва ялун нанисса шинал бунагьру» (Муслим).
Цамур хIадисраву баян бувну бур ва кьини зума дугьаву цамур чIумал азарва гьантлий дугьавриха лавхьхьушиву (Байгьакьи).
Шафии мазгьабрал сий дусса аьлимчу Рамлил хъа бувссар тIар, Аьрафа кьини дургьусса зумалул кIира шинал бувсса хъуними ва мюрщими бунагьру лиххан бувантIишиву, халкьуннал хьхьичIсса бунагьру личIаннин, ми Аллагьнал ﷻ багъишла битайссар так зарал биян бувманая хIалалшиву ласурча.
Аьрафа кьини зума къадугьайссар ХIаж буллалиминнал, «Аьрафа» даралуву ва зунттуй эбадат дуллансса гуж личIаншиврул. Мукунма, къашавайминнан ва аьрххилийминнангу бучIиссар къадугьан, захIмат хъанай бухьурча. ЗахIмат къахьурча, минналгу дургьуну хъинссар.
Календарьданийн бувну, гьашину Зуль-ХIижжа барз байбихьлай бур июнь зурул 19-нний. Дурусну мизитирттаву имамтурал баян буванссар.
И. Оьмаров
