Ххаллилсса хIайван

Ххаллилсса хIайван

Исламраву балчан ххаллилсса ва кьимат лавайсса хIайванну ккалли бувайссар. Му Аллагьнал ﷻ Цала хъун бувссар. Дучрал кьимат лавайсса бушиву чIалачIи бувну бур Кьуръанналул аятраву (мяъна): «Аллагьнал ххуллий тататиминнал дуррайн хъа; анаварну ххяххан бувну най бунутIий ссихIссихI тIисса, хьхьимичIру щилай аьрщарава цIу личин дуллалисса» (сура «альАьдият», аят 1-2).

Инсантуран дучри мудангу бусравну бивкIссар. Дунияллул тарихраву миннул хъунмасса кIану бувгьуссар. Яла цIа дурксса паччахIтурал, аьралуннал бакIчитурал, аьлистурал чIарав мудан дучри бивкIссар. Чу – хъинну аькьлу, пагьму-гьунар бусса хIайванни. Ххяххан бувну нанисса балчаннул ххуйшиврул ябатIин къашайсса асар биян бувай. Бурттий сайр баву – игьалаган, цала захIматшивурттая аьлахъан ччиманан ххуйсса сант дур. Цал буртти ивкIманан дучри ххира шайссар. Буртти икIайманан на тIимур бувчIинтIиссар.

Аьраб мазрай балчаннуйн «Фарас», «Хайлун» ягу «ХIисан» учайссар, дуссар цайми цIардугу. МухIаммад Идавсил ﷺ заманнай дучри бакъасса царагу талатаву къавхьуссар. Бурттий дяъвилийн увкманан ахьтамананнияр шамлийну чIярусса давлалул бутIа булайсса бивкIссар. ХIадисраву увкуну буссар: «Балчаннул ненттабакIрайн барачат бавхIуну буссар Кьиямасса кьини дучIаннин» (аль-Бухари). Цалчин чай буртти ивкIсса инсан – Исмяил идавсри r. Миччари «аьрабнал ххяххан бувай чу» («арабский скакун») тIисса цIа дурксса. Муниннин балчан вахIшисса хIайванну бивкIссар. Аллагьнал ﷻ Ибрагьимлуйн u ва Исмяиллуйн u Кяъба бувара куну амру бувсса чIумал, ляличIисса жавгьар дулунна куссар. Му жавгьаргу – чу бивкIссар. Му Исмяиллуйн мютIий хьуну, цийва буртти икIан ивтссар.

Муниятури МухIаммад Идавсил ﷻ увкусса: «Дучрай буртти билукIияра, зул буттал Исмяил Идавсил ﷺ ирс мурича». Дучран инсаннал тIимур бувчIайссар. КIулши-асардаву ми жухава лавхьхьуссар. Цайми хIайвантрах бурувгун, дучри лахъину ялапар шайссар – 35-40 шинай. Чу – аькьилсса, захIмат бувайсса, гуж, яхI бусса, залуннайн дакI тIайласса хIайванни. Мунин цила заллу кIул шайссар шаттирдал чIунийнува, чил инсан цийва буртти икIан къаитайссар. Балчаннун чIу ххуйну баяйссар, инсаннан кIул къашайсса чIурдугума щуркIал шайссар. Дяъвилий щаву дирсса залуннащал махъунмай зана бивкIсса ишру чансса къавхьуссар. Масала, Субудей тIисса Чингисханнал аьралуннал ца бакIчинал бивкIун бур Саврасый тIисса чу. Мунил мудан щаву дирсса заллу талатаврива уккан увайсса ивкIун ур. Балчаннул цила цуппа хъин бувайссар, щавурду личIи-личIисса кIанттурдайх ссуку дуллай, мурччах, ккарччах базурду бявгълай. ХIадисраву бувсун бур, ца адимина МухIаммад ИдавсичIан ﷺ увкIун цIувххушиву: «Ттун хъинну ххирар дучри, Алжаннаву ми бикIантIиссарив?» – куну.

Идавсил ﷺ увкуну бур: «Ина Алжаннавун уххарча, вичIан бувцуну бучIантIиссар багьлул ххирасса балчан. Муний хъаттирдугу дикIантIиссар, вища муний ччисса кIанттайн леххан хьунтIиссар» (Тирмизи). Муса Идавсил u цIувххуну бивкIссар Хизри Идавсихь u: «Вин яла ххирамур хIайван цумурди?» – куну. «Балчан, варани ва ттукку. Балчан – хъунисса идавстал (улул-аьзм) муний буртти занай бивкIунтIий. Варани – муний Гьуд u, СалихI u, Шуаьйб u идавстал занай бивкIунтIий ва МухIаммад Идавс ﷺ занан тIий унутIий. Ттуккугу – муний Иса u ва Узайр u идавстал занай бивкIунтIий. Кьиямасса кьини Аллагьнал ﷻ уттава бувантIисса хIайвант къаххирану бикIан бюхъайссарив!» – куну бур Хизри Идавсил u. «ХIаятуль-хIайван» тIисса луттираву увкуну бур: «Чани хъяхъа тIисса чIумал дучрал укунсса дуаь дувайссар: «Я Аллагь, Адамлул u оьрчIавату ттул заллуну хьуманан яла ххирамур хъусну на хьун бува», – куну.

КIава луттираву дур МухIаммад Идавсил ﷺ дучрал цIарду: Ас-Сакьбу, ЛахIиф, Зарас, Муртажил, Варад, БахIр ва цаймигу. КьуртIубил бувцусса хIадисраву увкуну бур: «Дучри бусса къатлучIан щяйтIан гъан къашайссар, ганил хIухIу учайхту ливхъун лагайссар». Балчаннул дикI дукаврия тIурча, Шафии мазгьабраву дукан ихтияр дуллуну дур, Абу ХIанифал мазгьабрайн бувну, дуркуну къахъинссар куну бур, Имам Маликлул къадагъа дирхьуну дур, Имам АхIмадлул дукан бучIиссар куну бур. Кьуръанналуву ххуй чулий кIицI лавгсса хIайвантрах хIурмат баву жунмагу лайкьри. Идавсилгу ﷺ дучрай аякьа дувайсса диркIун дур.

ШАМИЛ МУХIАММАДОВ

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.   (Дайдихьу хьхьичIмур номерданий)   Ружмарданул чак бувну камилну кьаст дуруна, Цалва-цалва агьлулухь хIалал бити увкуна. Къумамий тархъан бувну душманмий дакьил бувну, Цайва-цайва ялувсса хIакьру тIайла...


Идавс ﷺ увсса къатта

Маккалул Бану Гьашим тIисса махIлалий буссар гьарцама бусурманчунал дакIниву ляличIисса кIану бугьлагьисса къатта. ХIакьину шикку библиотека бур, аммарив ца заманай ва кIанай бивкIссар щала дунияллул тарихрайн асар биян бувсса инсан – МухIаммад Идавс ﷺ ниттил увсса къатри. Идавсил ﷺ тухум...


Суал-жаваб

ХIан даххайсса тучандалуву бухгалтерну зун бучIиссарив? Мукунсса тучаннаву ва цаймигу хIанттия хайр ласласисса идарарттаву бухгалтерну ягу цайми къуллугъирттай зун ихтияр дакъассар, хIарамссар. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар хIанттиха зузисса инсантурал ацIва журалий Идавсил ﷺ нааьна дурсса, имам...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....