Ххаллилсса хIайван

Ххаллилсса хIайван

Исламраву балчан ххаллилсса ва кьимат лавайсса хIайванну ккалли бувайссар. Му Аллагьнал ﷻ Цала хъун бувссар. Дучрал кьимат лавайсса бушиву чIалачIи бувну бур Кьуръанналул аятраву (мяъна): «Аллагьнал ххуллий тататиминнал дуррайн хъа; анаварну ххяххан бувну най бунутIий ссихIссихI тIисса, хьхьимичIру щилай аьрщарава цIу личин дуллалисса» (сура «альАьдият», аят 1-2).

Инсантуран дучри мудангу бусравну бивкIссар. Дунияллул тарихраву миннул хъунмасса кIану бувгьуссар. Яла цIа дурксса паччахIтурал, аьралуннал бакIчитурал, аьлистурал чIарав мудан дучри бивкIссар. Чу – хъинну аькьлу, пагьму-гьунар бусса хIайванни. Ххяххан бувну нанисса балчаннул ххуйшиврул ябатIин къашайсса асар биян бувай. Бурттий сайр баву – игьалаган, цала захIматшивурттая аьлахъан ччиманан ххуйсса сант дур. Цал буртти ивкIманан дучри ххира шайссар. Буртти икIайманан на тIимур бувчIинтIиссар.

Аьраб мазрай балчаннуйн «Фарас», «Хайлун» ягу «ХIисан» учайссар, дуссар цайми цIардугу. МухIаммад Идавсил ﷺ заманнай дучри бакъасса царагу талатаву къавхьуссар. Бурттий дяъвилийн увкманан ахьтамананнияр шамлийну чIярусса давлалул бутIа булайсса бивкIссар. ХIадисраву увкуну буссар: «Балчаннул ненттабакIрайн барачат бавхIуну буссар Кьиямасса кьини дучIаннин» (аль-Бухари). Цалчин чай буртти ивкIсса инсан – Исмяил идавсри r. Миччари «аьрабнал ххяххан бувай чу» («арабский скакун») тIисса цIа дурксса. Муниннин балчан вахIшисса хIайванну бивкIссар. Аллагьнал ﷻ Ибрагьимлуйн u ва Исмяиллуйн u Кяъба бувара куну амру бувсса чIумал, ляличIисса жавгьар дулунна куссар. Му жавгьаргу – чу бивкIссар. Му Исмяиллуйн мютIий хьуну, цийва буртти икIан ивтссар.

Муниятури МухIаммад Идавсил ﷻ увкусса: «Дучрай буртти билукIияра, зул буттал Исмяил Идавсил ﷺ ирс мурича». Дучран инсаннал тIимур бувчIайссар. КIулши-асардаву ми жухава лавхьхьуссар. Цайми хIайвантрах бурувгун, дучри лахъину ялапар шайссар – 35-40 шинай. Чу – аькьилсса, захIмат бувайсса, гуж, яхI бусса, залуннайн дакI тIайласса хIайванни. Мунин цила заллу кIул шайссар шаттирдал чIунийнува, чил инсан цийва буртти икIан къаитайссар. Балчаннун чIу ххуйну баяйссар, инсаннан кIул къашайсса чIурдугума щуркIал шайссар. Дяъвилий щаву дирсса залуннащал махъунмай зана бивкIсса ишру чансса къавхьуссар. Масала, Субудей тIисса Чингисханнал аьралуннал ца бакIчинал бивкIун бур Саврасый тIисса чу. Мунил мудан щаву дирсса заллу талатаврива уккан увайсса ивкIун ур. Балчаннул цила цуппа хъин бувайссар, щавурду личIи-личIисса кIанттурдайх ссуку дуллай, мурччах, ккарччах базурду бявгълай. ХIадисраву бувсун бур, ца адимина МухIаммад ИдавсичIан ﷺ увкIун цIувххушиву: «Ттун хъинну ххирар дучри, Алжаннаву ми бикIантIиссарив?» – куну.

Идавсил ﷺ увкуну бур: «Ина Алжаннавун уххарча, вичIан бувцуну бучIантIиссар багьлул ххирасса балчан. Муний хъаттирдугу дикIантIиссар, вища муний ччисса кIанттайн леххан хьунтIиссар» (Тирмизи). Муса Идавсил u цIувххуну бивкIссар Хизри Идавсихь u: «Вин яла ххирамур хIайван цумурди?» – куну. «Балчан, варани ва ттукку. Балчан – хъунисса идавстал (улул-аьзм) муний буртти занай бивкIунтIий. Варани – муний Гьуд u, СалихI u, Шуаьйб u идавстал занай бивкIунтIий ва МухIаммад Идавс ﷺ занан тIий унутIий. Ттуккугу – муний Иса u ва Узайр u идавстал занай бивкIунтIий. Кьиямасса кьини Аллагьнал ﷻ уттава бувантIисса хIайвант къаххирану бикIан бюхъайссарив!» – куну бур Хизри Идавсил u. «ХIаятуль-хIайван» тIисса луттираву увкуну бур: «Чани хъяхъа тIисса чIумал дучрал укунсса дуаь дувайссар: «Я Аллагь, Адамлул u оьрчIавату ттул заллуну хьуманан яла ххирамур хъусну на хьун бува», – куну.

КIава луттираву дур МухIаммад Идавсил ﷺ дучрал цIарду: Ас-Сакьбу, ЛахIиф, Зарас, Муртажил, Варад, БахIр ва цаймигу. КьуртIубил бувцусса хIадисраву увкуну бур: «Дучри бусса къатлучIан щяйтIан гъан къашайссар, ганил хIухIу учайхту ливхъун лагайссар». Балчаннул дикI дукаврия тIурча, Шафии мазгьабраву дукан ихтияр дуллуну дур, Абу ХIанифал мазгьабрайн бувну, дуркуну къахъинссар куну бур, Имам Маликлул къадагъа дирхьуну дур, Имам АхIмадлул дукан бучIиссар куну бур. Кьуръанналуву ххуй чулий кIицI лавгсса хIайвантрах хIурмат баву жунмагу лайкьри. Идавсилгу ﷺ дучрай аякьа дувайсса диркIун дур.

ШАМИЛ МУХIАММАДОВ

2026-03-01 (Рамазан 1447 ш.) №3.


Бала-апатIирттая буруччайсса дуаь

АпатIру, дардру инсаннал оьрмулуву ччя-ччяни хьуна дакьай. Пашманмургу, ххаримургу жуйнна дияйссар Аллагьнал ﷻ чичрулийну. Мунияту, захIматсса иширавун багьсса чIумалгу куклушиву, бигьашиву Заннахь чIа учин аьркинссар.   Цумур дуаьри дуккин аьркинсса апатIрая, мусиватрая буруччиншиврул?...


Ряхра зума

Шавваль – Рамазан зурул хъиривмур барзри. Му зурул цалчинмур кьини – Зума ритавал байрамрал кьини хъанахъиссар. Байрандалул кьини зума дугьангу къабучIиссар, хIарамссар. Мунил хъиривсса ряхва гьантлий дугьаву хъинссар, суннатссар.   Фаризасса зума дугьайсса Рамазан зурул хъирив...


Мюнпатсса дуаьрду

Мудан заралунния бурувччуну бикIаншиврул   КIюрххил ва гьанттайннай шамилла дуккайссар ва дуаь: باسْمِ اللَّهِ الَّذي لاَ يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْءٌ فِي الأرْضِ وَلا في السَّماءِ، وَهُوَ السَّمِيعُ العَلِيمٌ «БисмиЛля́гьи ллязи́ ля́ язурру мааьсмигьи́ шай’ун филь-арзи ва ля́...


Аьдатрайсса Исламрал ххуллур цанмагу, чингу мюнпатмур

Цалчинмур ЦIувкIратусса ХIажикьурбаннул ва Лайлил душ Эльмира (Ххадижат) Нуруттинова республикалий машгьурну бур Исламрал журналист ва динийсса жяматийсса ишккакку хIисаврай. Исламрал хъаннил мероприятияртту дачин дувангу чIярумур чIумал ванийн вихшала дувай. Дагъусттаннал Муфтиятрал просвещениялул...


Пикрирдал бакIщаращи

ДакI ва пикрирду аьркин бакъамуния дуруччиншиврул, буруччин аьркинссар чурххал базурду: яру, вичIив, маз, кару, ччанну.   ДакIнивун щугълурду буххайссар мукьва ххуллувух. Цалчинмур – нафсирал гьавасру. Масала, кIирисса кьини зума дургьусса инсаннан дяркъусса щин ккаккарча, му чIумал...