Аллагь ﷻ рязи хьуннав!
Бусурмансса инсаннан яла хъуннамур бахшишну ва талихIну хъанахъиссар Аллагьнал ﷻ рязишиву. ДакI марцIсса муъминчунал цащава бюхъайсса хIарачат бувайссар Заннал ﷻ рязишиву тIалав дуллай. Кьиямасса кьини циняв жулва аьмаллан кьимат бищунтIиссар му лишан гьанулун ларсун. Ми аьмаллу дакIнихтуну, Аллагьнахлуну ﷻ буллай ивкIма Алжаннул багъирдаву талихIрайн уккантIиссар. Акъахьурча, мунал аьмаллу кьамулну къалякъинтIиссар.
Щак бакъа, гьарца бусурманчу дакI дарцIуну уссар дуниял-аьламралгу, дунияллиймунилгу Зал – так ца Аллагь ﷻ ушиву, Ислам – Аллагьнал ﷻ дин душиву, МухIаммад ﷺ – Аллагьнал ﷻ Идавс ушиву. Мукунсса инсан уссар хIарачат буллай Аллагь ﷻ цаятува рязи уван, луглай уссар ЗанначIан гъан шайсса ва Аллагьнал ﷻ сситтуя уруччинсса ххуллурдах. Мунияту, жуятувагу Аллагь ﷻ рязи хьуншиврул аьркинссар лайкьсса аьмаллу, давуртту дуллан. Ва макьалалуву мукунминнувасса цаппара кIицI лаганну.
1. ТIайласса аькьида (иман).
Аллагьнал ﷻ халкьуннайн амру бувну бур так Цайнма икрам буллали, ширк мабулларди, Кьуръандалул ва Идавсил ﷺ сунналул ххуллу кьянкьану бугьияра, му ххуллия махъунмай махъанарди, куну.
Абу Гьурайрал бувсун бур: «Идавсил ﷺ увкуна: "Аллагьнан ﷻ ччиссар зу шанна тIул дурну ва цайми шанна дурну къаччиссар: ччиссар зу Цайнма икрам-эбадат дуллай ва щинчIав цаманайн къабуллай, ччиссар Аллагьнал ﷻ ккаккан бувсса ххуллий цачIун хъанай ва жура-журасса кьюкьрайх къабачIлай; къаччиссар зу аьркин бакъасса ихтилатру буллай, чIявусса суаллу буллай ва зула хъус аьдада харж дуллай"» (Муслим).
2. Эбадат даву ва мютIишиву.
МухIаммад Идавсил ﷺ бувчIин бувну бур чIярусса эбадатру дувайсса инсанная Аллагь ﷻ рязи хьунтIишиву. Цаппара хIадисирттаву дурус бувну бувсун бур цукунсса журалул эбадатру дурну хъинссарив:
– зума дугьаву;
ХIадисраву увкуну бур: «Аллагьу Тааьланал увкуссар: "Ттул лагънал Ттул рязишиву тIалав дуллай кьабивтунни неъмат-лазатру ва мурадру, дукия ва хIачIия. Зума дугьайссар так Ттул цIаний, мунихсса чиригу Нава булунна» (АхIмад).
– чIумуй чак баву;
Абу Аьмр Шайбанил бувсун бур Аьбдуллагь ибн Маъсъодлул махъру: «На цIувххуссия Идавсихь ﷺ: "Аллагьнан ﷻ яла ххирамур аьмал цумурди?" – куну. "Цила чIумуву бувсса чак", - увкуна Идавсил ﷺ» (Бухари, Муслим)
– Аллагь ﷻ кIицI лагаву (зикри);
Абу Дардал бувсун бур: «Ца кьини Идавсил ﷺ увкуна: "Бусавив зухьва Аллагь ﷻ рязисса, зула аьмаллаву яла ххуймурну ккаллисса, чири хъунмасса, зулва даража гьаз бувансса, арцу-муси дачIавунияр ва гъазаватраяр хъинсса тIул цумурдив?" АсхIабтурал миннат бувну бур, буси куну. "Му аьмал – Аллагь ﷻ кIицI лагавур (зикри баву)" (Ибну Мажагь, Тирмизи).
– Кьуръан буккаву;
Абу Мусаясса хIадисраву увкуну бур: "Кьуръан буккайсса бусурманчу лавхьхьуссар нацIусса лимондалуха: тIингу, кьанкьгу тIааьнсса. Къабуккайма тIурча, лащан уван бучIиссар чассагуха: тIин нахIусса, амма нахIусса кьанкь дакъасса» (Бухари).
- ДакI марцIшиву
Идавсил баян бувну бур Аллагьнал ﷻ рязишиву дияйшиву дакIнихтуну щукру бувайманайн. Анаслул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «Гьарца бувкусса дукиялул касакрах ва щинал ххувлух Заннайн щукру бувайманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар» (Муслим, Тирмизи)
4. Диндалул уссу-суннащал хъинсса арарду буруччаву
Аллагь ﷻ рязи шайссар цала диндалул уссихь хъинсса махъ увкуну, ганал дакIнивун ххаришиву дуртманая. Абу Гьурайрал бувсун бур: «Инсаннал бюхъайссар цаманахь ца махъ учин, цала ганих цукунчIавсса къулагъасгу къадурну, амма Аллагьнал ﷻ му лавайсса даражарттайн гьаз увайссар. Мукунма, бюхъайссар дурагу къулагъас къадурну увкусса махъру багьана хьуну дужжагьравун утан» (Бухари).
5. Нину-ппу рязи баву.
ХьхьичIва-хьхьичI жува хIурмат бувангу, хъинсса махъ учингу лайкьми – жула нину ва бутта хъанахъиссар. Нину ва ппу рязисса инсанная Аллагьгу ﷻ рязиссар. МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Аллагьнал ﷻ рязишиву – нитти-буттал рязишивруву, Аллагьнал ﷻ сси – нитти-буттал сситтуву». (Бухари, Тирмизи)
Вай шикку кIицI лавгсса аьмаллу баву бакъасса, Аллагьнал ﷻ рязишиву тIалав дулламиннан чара бакъа аьркинссар бунагьмуния мурахасну бикIан, цанчирча, Цала къадагъа дирхьумунийхчIин Аллагь ﷻ рязи уван къашайссар. Бунагь къашайсса инсан акъассар, жува идавсталгу бакъахьукун. Мунияту, бунагьсса тIул хьусса чIумал пашман хьуну, Заннахь багъишла битаву чIа увкуну, тавба дурну, цаманал хIакь лавхъун га бунагьрачIан мукьах къабикIансса цIакьсса нанижат дакIниву дуван аьркинссар.
Муслим Аьбдуллаев