Инсан ххассал уваймур

Инсан ххассал уваймур

Инсан ххассал уваймур

Жунма цинявннан кIулли жува Аллагьу Тааьланал ляхъан бувну бушиву. Жунна чIалай дур ххаллилсса ссав, аьрщи, жулла лагма-ялттусса гьарзат, чIалай буру ххаллилсса суратрай ляхъан бувсса жува, жунма буллусса дазу-зума дакъасса неъматру. Жущава шайссарив миннухлу щукру къабувну бикIан?

 

Ца инсан хъус дакъар, арцу дакъар тIий рязи акъа аьрзирайсса чIумал ца аьлимчунал цIувххуну бур ганахь: «Ина дулунссияв вилла ка арцул ттуршазарда къурушрах?» Ганал жаваб дуллуну дур къадулунссия куну. «Ччан булунссияв ттуршазарда къурушрах?» – ялагу цIувххуну бур ганахь аьлимчунал. «Къабулунссия», – увкуну бур адиминал. Мукун аьлимчунал мунахь гьарца базулия цIувххуну бур. Адиминалгу гьарца суалланухьхьун къабулунссия куну жаваб дулайсса диркIун дур. Махъва-махъгу аьлимчунал увкуну бур: «Муксса аваданшиву вичIара дунува вища цукун бюхъай ялагу цичIар дакъар тIий цIуру-кIуру буллан?» – куну.

Жулла гьарцаннал цалла-цалла дардру, пикрирду бур, дунияллул иширттахух лавгуну буру, даврилсса, кулпатралсса, оьрчIалсса буллай буру. Вай гьарзатраха жунма хъама битай пикри буван цуксса хъинсса ва рахIму-цIими бусса урив жула чулухунай Аллагьу Тааьла. Гьарца жулва пикрирду ва дардругу чулухуннай дирхьуну, пикри банну жува ссая къарязину бурув. Аллагьнал ﷻ жухьхьунна дуллуну дур ва оьрмулия ххаришиву дувансса тагьар, «АльхIамдулиллагь» куну Аллагьнайн щукру бансса, бувсса бунагьирттая тавба дансса чара. Цалчинма цалчин вайннухлу щукру бан аьркинни жунма Аллагьнайн ﷻ. КIилчингу жунма бувчIин аьркинни Аллагьу Тааьланал жува циван ляхъан бувссарув. Аллагь ﷻ Кьуръандалуву тIий ур (мяъна): «На халкь ва жиндру ляхъан бував так Ттуйнна эбадат дулланшиврул» (Сура «Зария», аят 56).

Ва Кьуръандалул аят ккалаккиний чIявуминнан бувчIлан бикIай эбадат даву му щаллусса кьини чакру буллалаву, ягу мизитравун заназаву, мудангу зумарду дугьлагьаву, Кьуръан ккалаккаву ххай. Эбадат даву миннуйну щаллу къашайссар. Чак гьантлун ххюйлва бувайссар. Зума шинай цал Рамазан зуруй дугьайссар. Аммарив, лирчIсса яласса чIумуйгу жува Исламрал тIалавшиннарайн бувну яхъанан аьркинссару.

Мунияту, жува ва оьрмулуву ссаха зий бухьурчагу, ци дуллай бухьурчагу, чу дуклай, чу зий бухьурчагу, гьарца жура дуллалимур Аллагь ﷻ рязи хьунну дан аьркинссар. Муна мури хъанахъисса эбадат даву. Дахху-ласулухун, маша баврихун агьсса инсан цанма кIул буллан, цIухлан ивкIукун Шариаьтрайн бувну маша, дахху-ласу цукун дайссарив – мури эбадат дуллалаву. Адимина ва хъамитайпа цачIун хьуну кулпат бувну, щарссанил хьхьичI цалва ци бурж буссарив адимина кIул буллан ивкIукун, ласнаха ци къуллугъ буллан аьркинссарив щарсса кIул буллан диркIукун – мури эбадат дуллалаву. Щалва жулва оьрмулуву ссащал жува хьуна къабакьирчагу ми гьарзат Шариаьтрайн, Исламрайн бувну щаллу буллалаву – мури эбадат дуллалаву. Мунийну жунма бувчIлай бур жулва оьрму Шариаьтрайн бувну бутлатисса бикIан аьркиншиву. Жула Идавсгу ﷺ яхъанай ивкIссар жува яхъанахъисса кьяйдалий. Муналгу щар дурцуссар, оьрчIругу хъуни буллай ивкIссар, шаппаминнащал тяхъашиву дувайсса диркIссар, дахху-ласу дуллай ивкIссар, гьарцаманал бутайсса кьяйдалий оьрму бутлай ивкIссар. Мунал ххал бувссар Аллагь ﷻ рязи хьунсса куццуй, Мунал жунма Алжан булунсса куццуй оьрму цукун бутан аьркинссарив. Ва дунияллий бусурманнал оьрму бутаврил мурад бикIан аьркинссар Аллагь ﷻ жуятува рязи шаврихлу ва жунма Алжан булаврихлуну.

Утти ххал банну хIакьинусса жулла эбадат дуваву цукунсса дурив. Масалларан, бюхъайрив жущава Аллагь ﷻ дакIний увгьуну щалва чак бан? Къабюхъай. Циняв дунияллул пикрирду ва хияллу жула бакIравун чак буллалини бучIай. Бюхъайрив хIараммуних къаурувгуну, хIараммуних вичIи къадирхьуну, хIараммунния гъалгъа къабувну зума дугьан? Мудангу мукун зума дугьан къабюхъай. Бюхъайрив жущава Идавсил ﷺ тIисса, урчIамур канил дуллалимур киямунин кIул къахьунсса куццуй садакьа булун? Къабюхъай. Гьарца затраву бур аьй дувансса кIанттурду. Щалагу жура дуллалисса эбадат хъинну хьхьарасса дур. Инсаннан цува цуксса хьхьарасса уссарив чIалан ивкIукун, цалла эбадат хьхьарасса дусса кIул хьувкун, мунал цахьхьунма цалва суал булун аьркинни: «Мукунсса хьхьарашиврущал ссайнур ххассал хьун бюхъантIисса, цири буван хьунтIисса?!» – куну. Ххассал хьун бюхъаймургу хъанахъиссар Аллагьная нигьа увсун икIаврий хIасул хъанахъисса Мунал чулухуннайсса ччаву.

ЧIявуссаннал учинссар: «Зу буру "Аллагьнаясса ﷻ нигь" тIий. Туну тти гьарзатрая нигьачIи оьрму бутан аьркинссарив?» – куну. Аллагьная ﷻ нигьа увсуну икIаврил гьанулуву дуссар ччаву. ДакIнин дичинну жува школалий дуклакисса чIунну. Агана жунма дарс къалахьхьаврихлу кIива биширча жува нигьа бувсуну бикIайссияв нитти-буттан кIул къахьун. Жува нигьа бувсун къабикIайссиявхха мунихлуну жува литIунссару тIий, жулла нигьачIин дикIайва гай жуйва къарязину бикIанссар тIисса. Мукунма, бунагь буллалинийгу, жунна нигьачIин дикIан аьркинссар Аллагь ﷻ мунихлуну жуятува къарязину икIаврия. Мури хъанахъисса Аллагьная ﷻ нигьа увсуну икIаву. Аллагьнахасса ﷻ ччаву гьануну хьусса нигьа бувсуну бикIаврил масала вари.

Утти пикри буванну ва куццуйсса Аллагьная ﷻ нигьа бувсуну бикIаврил гьануну хъанахъисса ччаву дурив жула дакIниву ягу дакъарив? Му ччаву дуну буллай бурув жува чакру? Му ччаврищал дугьлай бурув жува зумарду? Му Аллагьнахасса ﷻ ччаврищал буллай буру жува буллалисса ххуйсса аьмал-хъинбала? Ци бунугу ца бунагь буллалиний Аллагьная ﷻ жува нач-хIаяну бикIару? Жунна чIалай дур му ччаву жувура дакъашиву. Мугу жулла хьхьарашиву хъанай дур. Цири туну шикку буван аьркинсса?

Аллагьнахасса ﷻ ччаву дуссар Идавсихсса ﷺ ччавриву тIий бур диндалул аьлимтал. Жуна ххал къавхьума, мунал увкумур къабавма ччан хьун жуна захIматри. Жунма Аллагьная ﷻ чанну кIулли, мунияту Аллагьнахасса ﷻ ччаву жувура чанну дур. Аллагьнаяту ﷻ жухьва щил бувсуну бур? Идавсил ﷺ бувсуну бур. Идавс ﷺ ххал хьусса, ганал увкумур бавсса, чIарав щябивкIсса халкь бивкIссар. Гайннаву диркIссар хъинну хъуннасса, ва дунияллий дакъасса, жувура дакъасса Идавсихсса ﷺ ччаву. Ми халкьгу бивкIссар Идавсил ﷺ асхIабтал. АсхIабтурал му цавурасса Идавсихсса ﷺ ччаву дуллуссар цалва хъирив нанисса халкьуннан – табиэнтуран. Табиэнтуран Идавс ﷺ ххал къавхьунугу, миннал диркIссар асхIабтурахсса ччаву, миннан Идавс ﷺ ххирану ивкIунтIий. ХIакьину жувура мукунсса ччаву дакъаний, жура дуллалисса эбадатрал нахIушиву кIул къахъанахъиний, ссайнури жуннасса ххассалшинна хьунтIисса? Ххассалшинна хъанахъиссар Идавс ﷺ ва Аллагьу Тааьла ххираминнал хъирив бачаву. Мигу хъанахъиссар Идавсил ﷺ варистал, цалгу минная увкусса: «Аьлимтал, элму думи – идавстурал варисталли», – куну.

ХIакьину жува хъанай буру Идавсил ﷺ увкумур, Аллагьнал ﷻ увкумур бувчIин буллай оьрму гьан бувсса аьлимтурал хъирив нанимину. Жунма аьркинни ми имамтурал, аьлимтурал увкумур буллан, мунийну миннал чулухуннайсса ччаву жулла дакIурдиву хьун дуван. Миннал чулухуннай ччаву хьувкун, Идавсихсса ﷺ ччавугу хьунтIиссар яла. Идавсил ﷺ чулухуннайсса ччаву хьувкун, Аллагьнал ﷻ чулухуннайсса ччавугу хьунтIиссар яла. Жува ххассал хьун банмур буссар дакIнихтуну Аллагь ﷻ ххирану, Идавсил ﷺ ххуллийх хIакьсса аьлимтурал хъирив бачавриву. Ми Идавс ﷺ ххирасса халкьри Кьиямасса кьини Идавсил ﷺ чIаравгу бикIантIисса.

Ца нюжмар кьини, Идавс ﷺ мизитраву вяъза-насихIат буллалисса чIумал, Идавсил ﷺ асхIабтуравасса цаннал цIувххуну бур: «Кьиямасса кьини та дучIантIиссар, я Аллагьнал Идавс?» – куну. Идавсил ﷺ жаваб къадуллуну дур. Жунма кIулли нюжмар кьинисса хутIбалул чIумал гъалгъа тIун къабучIишиву. АсхIабнал ялагу цIувххуну бур: «Кьиямасса кьини та дучIантIиссар, я РасулуЛлагь?» Идавсил ﷺ ялагу жаваб къадуллуну дур. Шамилчин цIувххукунгу жаваб къадуллуну дур. ХутIбагу къуртал бувну, минбардания ливккун, Идавс ﷺ му инсанначIан гъан хьуну, цIувххуну бур мунахь: «Му кьининин ина ци хIадур дував?» – куну. Мяйжаннугу, ва хъинну агьамсса суал бур? Га асхIабнал увкуну бур: «На чIявусса чакру ягу зумарду хIадур къадав, аммарив ттун ххирар Аллагьгу, Идавсгу ﷺ», – куну. Идавсил ﷺ мунахь увкуну бур: «Ина вина ххираминнащалла икIантIисса», – куну.

АсхIаб Анас буслай ур: «Цивппа сагъну буна Алжан булуншиву бувсуну ххари бувсса асхIабтуран Идавсил ﷺ – "Ина икIантIиссара винма ххираминнащал», – увкусса кьининияр ххарисса кьини дакъая", – тIий. АсхIабталгума ххарину бивкIун бур муния. ХIакьину жува цуксса ххарину бикIан аьркинну жунма кIул хьувкун дакIнихтунусса Идавсихсса ﷺ ччаврил жува Кьиямасса кьини мунащал аьрхIал бацIан бантIишиву. Идавсил ﷺ чулухуннайсса ччаву дакIнихтунусса дакъахьурча, жунма аьркинни мукунсса ччаву думи ххирану бикIан. Мувагу бан бюхъанссархха жущава хIакьину!

 

Аьли Мусаев

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...


Мюнпатсса дуаьрду

КIюрххил ва гьанттайнмай хъама мабитав буккин: – «Аятуль-Курси́» – Сура «Аль-Ихляс» (3-ва) – Сура «Аль-Фалякь» (3-ва) – Сура «Ан-Нас» (3-ва) – Дуаь   – Убайлул цIувххуну бур (жиндалухь): «Жу зуяту...


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Барча баву

  Ас-саламу аьлайкум ва рахIматуллагьи ва баракатугьу, ххирасса уссурвал ва ссурвал, хIурмат лавайсса жямат!   ДакIнихтунусса ххаришиврущал барча тIий ура жула ялун нанисса Рамазан барз – зума дугьаврил, Кьуръандалул, цIимилул ва ялтту бучIаврил барз. Ва Заннал Цала лагътуран буллусса ляличIисса...