Билкьис – Сабаъ хIукуматрал паччахI

Билкьис – Сабаъ хIукуматрал паччахI

Сулайман идавсил  Иерусалимрай (Байт-аль-Макьдис) мизит бацIан байхту, хIукму бувну бур ХIарамрал аьрщарайн – Маккалив ачин. Гьарзад аьркинмур хIадургу дурну, ххуллийн увккун ур – чIявусса халкь, жиндри, щяйтIант, жанаварт ва лелуххант архIалну.

 

Маккалив ивукун Сулайман идавс  гикку цаппара хIаллай хIажлив дувайсса эбадатру дуллай ва кьурбанну бихлай авцIуну ур. Ганал халкьуннан баян бувну бур цинявппа идавстурал паччахIну хьунтIисса МухIаммад Идавс ﷺ уккавриясса ххарисса хавар.

Мунияр махъ Сулайман  Йеменнайн лавгун ур. Гикку авцIусса чIумал буюр бувну бур чаклин иссунсса щин ларсун бухьхьияра куну, амма щин чувчIав ляхълай къадиркIун дур. Микку лелуххантрал маз кIулсса Сулайман идавсил  буюр бувну бур духъажарттуйн (удод) оьвчин. Духъажарттун цIа диркIун дур Ягъфур, ганин кIулну бивкIун бур щин дусса кIану лякъайсса куц. Сулайманнун  га лелуххи цила кIанай къалявкъуну, хъинну сси бивзун, чара бакъа га бивчIанна куну бур, агьамсса багьана къабуцирча.

Духъажари Йеменнал аьрщарал ялтту лехлай бунува, Сабаъ (Сава) тIисса паччахIлугърайн бакIрайн багьну бур. Гикку паччахIшиву дуллалисса хъамитайпалул къалардал ялтту левххун нанисса чIумал, Ягъфурдун хIисав хьуну бур исвагьисса багъру. Гикку ливккун, цамур духъажарттущал хьуна бавкьуну бур. Ганил Ягъфурдухь бувсун бур цала хIукуматрай ва жяматрай паччахIшиву дуллалисса Билкьислуя. Ягъфурдулгу ганихь бувсун бур Аллагьнал ﷻ гьан увсса идавсная – Сулайманнуя .

Цаппара хIаллава духъажари зана бивкIун, Сулайманнул  хьхьичIун бувкIун бур. Мунил хIакъираву Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Хъунма хIал къавхьуну духъажари бувкIун, Суламаннухь  увкуну бур: "Ттун кIул хьуни вин къакIулмур. На вичIан бувкIра Сабаъ тIисса хIукуматрая мяйжансса хавар бусан. Ттун тикку паччахIшиву дуллай хъамитайпа лявкъунни, ганин циняв неъматру буллуну бур, ганил бюхттулсса тахгу бур"». («Ан-Намль» суралул 22-23 аятру).

Ва хаваргу бувсун, Ягъфурдул Сулайман идавсин  ккаккан бувну бур щин дусса кIану.

Сабаърал паччахIсса Билкьислул буттан цIа диркIун дур Шарагьил. Га ивкIун ур Йеменнал паччахI, ганал диркIун дур жиндардивасса РайхIан тIисса щарссагу. Гайннан бувну бур душ – Билкьис. Га бакъа цайми оьрчIругу къабивкIун бур. Шарагьиллул кьавм бивкIун бур бургъийн икрам бувайсса диндалул инсантал.

ПаччахI ивчIайхту, билаятрал бакIчину авцIуну ур ца инсан. Щала хIукуматрай питнарду хъанан диркIун дур. Билкьислун пикри хьуну бур паччахIшиву зана дитаншиврул хIилла дуван. Ганахь цуппа щарну буца куну бур, гагу ххарину рязи хьуну ур. ЛасначIан буххайхту Билкьислул га чяхирданул увччу увну, шанан ивкIукун бакIгу дуртун, къапулул ялув лархъун дур. Му куццуй паччахIшиврий цуппа бавцIуну бур.

Ганил аьрщи-мулк хъинну дазу-зума дакъасса диркIун дур. 400 амир ивкIун ур, гьарцанналгу 4000 аьраличу усса. ХIукуматрал иширттаха зий ивкIун ур 300 министр. Аьралуннай каялувшиву дуллай ивкIун ур 12 генерал, гьарцанначIагу ацIния кIиазара саллатI ивкIун ур.

Билкьислуясса хавар баяйхту Сулайман идавсил  ганичIан чагъар чивчуну бур, Аллагьнайн ﷻ икрам буллали, дакIхъуншиву кьадиртун цайнма мютIи хьияра тIисса. Духъажарттухьхьун буллуну бур чагъар, БилкьслучIан биян бувансса куцгу бувсун.

Ягъфурдул га чагъар БилкьислучIан биян бувну, гьухъул симиялттуй бивхьуну бур. Ганил чурххал зурзу буллуну бур, чагъар биян буван духъажари гьан бансса кьудрат дусса, га цила къалалувун буххансса куц кIулсса инсан цурвав тIисса пикрилул. Ганил бавтIун цила аькьлукартал, увкуну бур: «ТтучIан Сулайманнул ﷻ гьан бувсса чагъар бувкIунни. Ваниву чивчуну бур: "РахIму-цIими бусса Аллагьнал ﷻ цIанищал. Ттул хьхьичI дакIхъуншиву къадуллай, шиккун бухьхьияра бусурман хьуну", – тIий. На тачIав зущал мушавара къабувну цавагу хIукму къабувссар, ва ишираву зу цукунсса маслихIат банну?» Аькьлукартурал куну бур: «Жухьсса кашигу, кьудратгу хъуннар, амма ва ишираву хIукму инава бува. Пикригу бувну, амру бува!» «ПаччахIтурал шагьрурду ппив-ххив бувну, гиккусса яла узданми инсантал аски байссар. На таначIан ссайгъатру гьан банна, яла бурганна гьан бусса вакилтал ссащал зана бикIайрив».

Чарван тIайла дуккансса хIадуршин дайдирхьуну дур. ТачIав щинчIав къаккавксса неъматру хIадур бувну, варанттайн лахъан бувну бур. Му бакъассагу, Билкьислул хIадур бувну бур суаллу бусса чагъар, Сулайман  мяйжаннугу идавс урив ягу укунасса паччахI урив кIул уваншиврул. Ца суал укунсса бивкIун бур: «Инава идавсра тIий ухьурча, къуршилуву ци дуссарив кIул бува, га тIикъавтIунма». Чагъарданущал ца чIивисса къуршигу тIайла бувккун бур. Ганиву диркIун дур ттеркьукьи ва дарккусса ккутI дурксса кюрщан. «Га ттеркьукувугу ккутI дукки, кюрщангу ххалуйх лаххи», – тIий чивчуну бур.

КIилчинмур суал бивкIун бур ца куццуй янна лархсса оьрчIру ва душру личIи бува тIисса.

Шамулчинмур имтихIанну ккалли бувну бур цила гьан бувсса ссайгъатру. Билкьислун пикри хьуну бур, Сулайман  укунасса паччахI ухьурча, ссайгъатругу кьамул бувну рязи хьунтIиссар, мяйжаннугу идавс ухьурча, цинявннал цала дин кьамул къадурссаксса паракьат къахьунтIиссар тIисса.

Ссайгъатру хъинну чIявусса бивкIун бур: ттеркьукьив ва якьутру, аьтри ва аьнбар, ххюттуршва мусил ва ххюттуршва арцул куша. Чарвандалул бакIчину ивтун ур Мунзир тIисса адимина. Ганахь насихIатругу бувсун тIайла увккун ур. Га хIадуршин ккарксса Ягъфур анаварну Сулайман идавсичIан  левххун, ганахь бувсун бур чарван дучIантIишиву.

Идавснал къалалучIан бивукун, Мунзирдун ва ганащалминнан ккавккун бур арцу-мусил чIюлу бувсса майдан. ХIайран шаврил бакIру хьхьичIун дирчуну дур. Мунзирдул буллуну бур Сулайманнухьхьун Билкьислул чагъар ва къурши. Ганиву думуния Сулайманнухь бувсун бур Жабраил малаикнал. Мунзирдул къурши тIивтIуну, идавснал тIайлану бувчIушиву тасттикь бувну бур. Ттеркьукьуву ккутI дуккан кумаг бувну бур кIяла битIикьукьул (термит), кьюнукьи шатлул кюрщандалувух ххал дурчIуну дур. ОьрчIру цумирив, душру цумирив Сулайманнул  кIул бувну бур лажинтру шюшин бувну. Ва куццуй шамуннивасса кIира имтихIан дургьуну дур.

Яла Билкьислул илчитал бавчуну бур цала ссайгъатру пишкаш буллай. Сулайманнул  гай кьамул къабувну, увкуну бур: «Зуща ттун хъус дулун шайссарив? Ттун Аллагьнал ﷻ дуллумур цукссагу ххуйссар зун дуллумунияр. Мукунсса неъматирттая зуру ххари шайсса».

Яла идавснал  увкуну бур Мунзирдухь: «Зана бикIияра. Жугу бучIанну щищачIав лаян къашайсса аьралгу бувцуну, тичча тайгу лихъан банну кьюкьалану, аскину».

БилкьислучIан зана бикIайхту илчитурал бувсун бур цанма хьумур. Ганин бувчIуну бур Сулайман  хIакьсса идавс ушиву, ганащал дяъви бавриягу пайда бакъашиву. Цамур чагъар чивчуну, баян бувну бур цуппа ганал диндалущал кIул хьун бучIан ччай бушиву.

Ххуллийн букканнин ганил цила якьутирттал, зумрутирттал ва ттеркьукьал чIюлу бувсса мусил тах лабивтун бур кьюлтIсса къатлуву, арулва къапулул махъ. Цила кIанай кьаивтманай дюъ дирхьуну дур хIукуматрал дазурду ва аьрщив дуручча, тахличIангу цучIав гъан хьун маитав, куну.

Му куццуй, Йеменнал паччахIлугъравасса яла узданми азара инсаннащал Билкьис ххуллийн бувккун бур.

Сулайман  идавсин баян бувну бур гай нанишиву, ганалгу цала къуллугъчитурахь цIувххуну бур: «Тай шиккун бияннин Билкьислул тах ттучIан биян буван щища хьунссар?» Гиккусса ца аьлимчу Асифлул увкуну бур: «На та вичIан биян буванна янил ляпI учиннин». Гассят тах Сулайманнул  хьхьичI бацIан бувну бур. Тахлихгу урувгун Сулайманнул  увкуну бур: «Ва ттуй Заннал бивхьусса цIимир, на Цайна щукрулийма урив ххал уваншиврул!» Яла амру бувну бур тахлил куц дурчIин къашайсса куццуй даххан дувара куну. Ганан ччай бивкIун бур Билкьислун цила тах кIул шайрив ххал бан.

Йеменнал агьали бувкIукун, Сулайманнул цIувххуну бур Билкьислухь: «Ва тах вилмуниха лавхьхьусса бурив?» – куну. «Ва ттул тах бунуккар!» – куну бур ганил. Мунияр махъ Сулайманнул  ганихь хIакьсса дин кьамул дува куну бур, гагу рязи хьуну, увкуну бур: «Я Рабби, на ттуйва зулму буллай буссияв чапуршиврийну, амма Сулайманнущал  архIал мютIи хьура Аллагьнайн ﷻ – дуниял-аьламрал Залуннайн».

Сулайман ﷻ ганил дурсса тIулданий рязи хьуну, Билкьис цанма щарну бувцуну бур. Сабаъ хIукуматрал паччахIшивугу ганил каруннихь кьадиртун дур.

 

Мадина Закаржаева

 

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...


БахIулул ва янил шаврил лишанну

Кьуръан ккалай инсантал хъин бувайминнал бусаврин бувну, хIакьинусса кьини халкьуннаву хъинну ишла хьуну бур бахIурду баву ва янил шаву. Ми иширттал хIакъираву инсантуран чIявучин тIайласса кIулшигу къадикIай. Мунияту, ва макьалалуву кIицI лаганну бахIу бувсса ягу янил хьусса инсан цукунсса...


Мюнпатсса дуаьрду

КIюрххил ва гьанттайнмай хъама мабитав буккин: – «Аятуль-Курси́» – Сура «Аль-Ихляс» (3-ва) – Сура «Аль-Фалякь» (3-ва) – Сура «Ан-Нас» (3-ва) – Дуаь   – Убайлул цIувххуну бур (жиндалухь): «Жу зуяту...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...