Ватан ссайн учайссар?

Ватан ссайн учайссар?

«Ватан» тIисса махъ жучIанма бувкIун бур аьраб мазрава. Аьрабрай «ватIан» ва «мавтIин» тIисса мукъурттил мяъна – инсаннал мина. Ялагу «ватан» учайссар инсаннал къатлуйн. Цамур куццуй учин, инсан мудан ялапар хъанахъисса кIану – мунал ватанни. Микку буссар мунал къатта, кулпат, даву, дустал. Мукунсса кIанайн инсан мудан кIункIу тIун икIайссар, микку хъанахъимуний мунал дакI цIий дикIайссар, цува му кIанттул, билаятрал ца бутIану чIалан икIайссар.

Цумацагу инсаннал тIабиаьтраву дур цала ватандалухсса, миллатрахсса, мазрахсса, цува увсса кIанттухсса, мунил тарихрахсса, миллатравасса цIа дурксса инсантурахсса ччаву ва пахру. Амма му ччаву аькьлулул дазурдава дурккун, национализмрайн кIура даен дитан къабучIиссар. Цува, цала миллат, цала ватан цайминнаяр лахъну дишаву, цайминнаяр авурмунин ккалли баву – диндалул кьамул буллай бакъар. Цала миллат цайминнаяр лахъ буллаллаврин Исламраву «аьсабия» учайссар. Абудавудлул луттиравусса хIадисраву увкуну бур: «Аьсабиялийн оьвтIима, мунил цIаний талатима, мунил ххуллий жан дуллума – жула умматрава акъар».

Ца асхIабнал Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Цала миллат ххирашивугу аьсабиярив?». «Аьсабия – вила миллатран цамур миллатрай зулму буллан кумаг бавур», – дуллуну дур жаваб (Абудавуд). Шичча жунма бувчIлай бур цала миллат ххирану бикIаврия цичIав оьккисса бакъашиву, амма цайминнай зулму бавриву виламиннацIун кабакьаву – аьсабиялун ккаллишиву.

Ватандалия Кьуръандалуву ва сунналуву

Кьуръандалуву ватан кIицI ларгун дур так ца аятраву «маватIин» тIисса мукъуйну. Ва махъ ишла бувну бур «кIану» тIисса мяъналий: «Аллагьнал ﷻ зун кумаг бувссар тамансса кIанттурдаву ва талатавурдаву…», - увкуну бур («Ат-Тавба» суралул 25-мур аят).

Аьбдуллагь ибн Масъоьдлул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ Дажжалная буслалисса чIумал укунсса махъру увкушиву: «Аллагь Тааьланал ми ппив-ххив бувантIиссар, яла халкь цала шагьрурдавун ва минардайн зана бикIантIиссар» (АхIмад). Ва хIадисраву «ватан» тIисса махъ ишла бувну бур «мина» тIисса мяъналий.

Диндалул аьлимтурал тIимунин бувну, «ватан» тIисса махъ шанма журалий бувчIин буван бучIиссар:

1. «ВатIан ал-аслий» – инсаннал аслийсса, гьанусса ватан. Цува увсса, кулпат бувсса кIану. Ялагу шивун багьайссар инсаннал мудан ялапар хъанан нанижат дурсса, цала минану ккалли буллалисса билаят. Мичча архсса сапардайний (82 километралуяр ххишаласса) увкманахь ихтияр дуссар чакру кутIа буллай, кунничIан ку ласлан, Рамазан зуруй зума къадугьлан.

2. «Ватан ал-икьама» – чIумуйну авцIусса, ялапар хъанахъисса, мукьва гьантлий ягу ххишаласса ацIан ният дусса, яла махъунай цала миналийн зана икIантIисса кIану.

3. «Ватан ас-сукна» – мукьва гьантлуяр чансса мутталий авцIусса кIану.

МУХIАММАД АЬЛИМЧУЛОВ

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


Идавс ﷺ увсса къатта

Маккалул Бану Гьашим тIисса махIлалий буссар гьарцама бусурманчунал дакIниву ляличIисса кIану бугьлагьисса къатта. ХIакьину шикку библиотека бур, аммарив ца заманай ва кIанай бивкIссар щала дунияллул тарихрайн асар биян бувсса инсан – МухIаммад Идавс ﷺ ниттил увсса къатри. Идавсил ﷺ тухум...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...