Аль-Хорезми – Алгебралул «бутта»
832-ку шинал Аьббасидтурал тухумравасса халиф Аль-Маъмуннал Багъдадлив сакин бувссар «ХIикматрал къатта» тIисса элмийсса центр. Гиву зий бивкIссар цIа дурксса аьлимтал – кIия уссу МухIаммад ибн Муса аль-Хорезми ва Бану Муса. Гай кIиягу зий бивкIссар хьхьичIвасса грекнал аьлимтурал давуртту таржума даврил ялув.
Аль-Хорезми ивкIссар цала чIумуву яла гужма математик, хIакьину «алгоритм» тIисса махъ хьуссар Аль-Хорезминал цIанияту. Алгебра ляхъан даврил тарих ганал чивчусса «Аль-китабуль мухтасар фи хIисаб аль-жабр вал-мукьабала» тIисса луттиращал дархIуну дуссар. Ванил мяънагу «Дузал бавриясса ва данди бишавриясса кутIасса лу» тIиссар. Ва луттирал цIанивусса «Аль-Жабр» тIисса мукъуя хьуссар «алгебра» тIисса махъгу.
Аль-Хорезмил бусаврин бувну га луттирал мурад бивкIссар инсаннал оьрмулуву мудан аьркин шайсса арифметикалул действиярду лахьхьин дуван, ирс ласайсса ва булайсса, хъус дачIайсса чIумал, дахху-ласулуву, аьрщи машан ласавриву, щин дуцайсса кьуви дуклакисса чIумал ва цаймигу иширттаву ишла дувансса. Вай ялув чивчусса иширттаву алгебра ишла дан аьркин шайсса бакъанугу, га луттирал цалчинсса бутIа щалва бур хIакьину жува алгебралул дарсирдай лахьхьаймунин хас бувну. Шиккува учин, га лу сакин бувну бивкIссар инсаннал оьрмулуву хьуна дакьайсса захIматшивуртту щаллу дуван, мунияту, га заманнал Исламрал халифатраву ялапар хъанай бивкIсса агьалинал оьрмулуву хьуна бакьайсса ишру щаллу буваншиврул алгебра ляхъан дурссар учин бучIир.
Аль-Хорезмил луттираву бувсун бур линейныйсса ва квадратныйсса уравнениярдая, круграл, квадратрал площадь кIул баврия, шарданул, конусрал, пирамидалул лагру дуцаврия.
Аль-Хорезмил чивчуссар, мукунма, индиянал ва аьрабнал цифрардаясса лу. Га лу аьраб мазрай цIананин ливчIун бакъар, латин мазрайн таржума бувмур бакъасса. Латин мазрай ганин цIагу дур «Алгоритмус», вания хьуссар «алгоритм» тIисса махъгу. Га луттираву бивкIссар квадратный корень лякъайсса куц бувчIин бувну, хьхьичIва хьхьичI «ноль» ишла бувссар.
Аль-Хорезмил сакин дурссар синус ва тангенс бувчIин буллалисса тригонометриялул таблицарду. Ванал чивчусса арифметикалул лу бивкIссар 1857-ку шинал латин мазрайн таржума бувну Римуллал князь Бальдассаре Бонкомпаньял. ЧIявуми Аль-Хорезмил луттирду, хаснува «Китаб аль-жама валь-тафрикь» ва «Китаб аль-жабр вал-мукьабала» бивкIссар латин мазрайн таржумагу бувну 16-ку ттуршукулин бияннин европанал университетирттаву математикалул агьамми луттирдуну ишла буллай.
Бусурманнал математик Абу Камил Шужаълул тIимунин бувну, Аль-Хорезмил луттирдал хъунмасса асар бувссар 13-ку ттуршукулул машгьурсса математик Леонардо Пизанскин.
Астрономия
Математикалул луттирду бакъасса, Аль-Хорезмил сакин бувссар хъинну агьамсса астрономиялун хас бувсса лу. Ганиву бувсун буссар календарьдая, рузнамалия, бургъия, зуруя, цIурттая. Ганал астрономиялул хIисаврттал гьану индиянал астрономтурал давурттай бивкIунгу, Аль-Хорезмил хъинну тIайлану хIисав бувссар баргъ, барз нанисса куц, баргъ ва барз бугьаврил (затмение) чIунну.
Цамур ваналва сакин бувсса луттираву сакин дурну дуссар астрономиялул таблицарду, европанал миллатирттал ва китайнал мазрай таржума дурну диркIсса.
География
Аль-Хорезмил географиялул ялув чивчуссар «Китаб сурат аль-арз» («Аьрщарал суратрал лу»). Птолемейлул чивчусса укунмасса луттирдая ванил личIишиву диркIссар Аль-Хорезмил ганиву ца-цавай грекнал астрономнал пикрирду балжину бувчIин баву. Птолемейлул сакин дурсса карталуву диркIсса гъалатIру тIайла бувссар Аль-Хорезмил. Ванал чивчуссар хъинну агьамсса георафиялул лу, дунияллийсса 2402 ориентир ккаккан дурсса. Аль-Хорезмил дунияллул карталул гьану бивгьуссар учин бучIир. Га карта сакин дуваншиврул ванал бувккуссар 70-ла географнал чивчусса лу. Мукунма, халиф Маъмун аль-Рашидлул амрулийну ванал ляхъан бувссар аьрщарал лахъишиву, лагру дуцайсса ярагъругу.
Аль-Хорезмил цIа Европанаву
1140-ку шинал инглиснал математик Роберт Честердул таржума бувссар Аль-Хорезмил лу латин мазрайн, ганин цIагу дирзссар «Алгебралул ва альмукьабалалул лу». Цамур лу таржума бувссар испаннавасса Иоанн Севильскил. Гай латин мазрайн бувсса таржумардайну Аль-Хорезмил цIа машгьур хьуссар щалвагу Европанаву, ва гикку элму гьаз шаврин хъинну хъунмасса кумаг бувссар. 12-ку ттуршукулул дайдихьулий инглиснал философ Аделард Батскил ва италиянавасса Герард Кремонскил таржума бувссар Хорезмил чIявуми луттирду латин мазрайн. Гай луттирдащал бувкIсса аьрабнал цифрарду римналминнун кIанай ишла баврилгу хIисавртту даву хъинну бигьа дурссар.
Аль-Хорезмил индиянал цифрарду ишла бавриясса лу чивчуну 200-ра шинава га система щалва бусурманнал халифатрай машгьур хьуссар, амма Европанавурив арабнал цифрарду ишла буллай байбивхьуссар так 16-ку ттуршукулий, италиянавасса савдажартал аьрабнал хIукуматирттава лавсун бувкIукун, гайннул бигьашиву кIул шайхту.
Бусурманнал асар
Исламрал динладул дайдихьулийра бусурманнал хъинну хъунмасса хIарачат буллай бивкIссар элмурду лахьхьавриву, ттинин кIулну къадиркIсса элмурду ялун личин давриву. Багъдадлив, Дамасклив, Кьагьирдай, Кордовалий бивкIссар хъунисса цивилизациялул центрду хьуну. Гикку зий бивкIссар цIа дурксса бусурманнал аьлимтал, гьарца чулухуннай элмулуву хьхьичIун ливчусса. Мува чIумал Европа элму-кIулшиврул чулуха хъинну гужну махъун багьну бивкIссар. Бусурманнал аьлимтурал тIиртIусса элмурдая хъунмасса хайр ласун хъанай бунува, насранинал католиктал бивкIссар исламрал дин тIайла дакъашивруй цалва халкь бацIан буллай. Мунияту, 12-ку ттуршукулин бияннин Европанал халкьуннал пикри бивкIссар бусурманнал дурсса хъиривлаявурттая Европанал халкьуннан цукунчIавсса пайда бакъассар тIисса. Му иширал Европа хъинну махъун бувтссар, бусурманналмур халифатрив гьарца чулухуннай тIутIайх дирчуну диркIссар.
Аьрабнал математика
11-ку ттуршукулий аьрабнал математиктал бивкIссар дунияллий яла хьхьичIунмину. Гайннан кIулну бивкIссар шамулчинмур ва мукьулчинмур степеньдалул уравненияртту дуллан. Аьраб мазрая латин мазрайн чIявусса луттирду таржума бувну бивкIссар, ми луттирдащал архIал дунияллий байбивхьуссар математика лахьхьаврил цIусса замана. Амма аьрабнал математикалиясса хъунмасса хайр Европанал агьалинан бувчIиннин хъунмасса хIал хьуссар.
Нольданул тарих
«Ноль» ляхъан баврил математикалуву мяйжаннугу революция дурссар. ХьхьичIва хьхьичI «ноль» ишла бувсса 967-ку шинал МухIаммад бин АхIмад тIисса бусурманнал аьлимчунал. Европанавуннив га бувкIссар 13-мур ттуршукулий. Аьрабнал цифрарду ишла баврийну ссятирдай дувайсса хIисавртту минутIирттал дяниву дуллан бювхъуссар.
Алгебра ва алгоритмарду ляхъан даврил кумаг бувссар хIакьинусса компьютерду ляхъан баврин, бусурманнал аьлимтурал дурсса хъиривлаявуртту дакъассания, хIакьину жучIара дусса технологиярттугу къадикIанссия.