Кьуръандалувусса математика

Кьуръандалувусса математика

 

Жунма Кьуръандалия ци кIулну бур? БувчIлачIиссарив жунма Аллагьнал ﷻ луттиравусса, 1400-лийсса шиннардил мутталий халкь хIайран буллалисса мяъналул, хIикматшиврул куртIшиву? Ваниву бумуний махIаттал хъанай бур хIакьинусса кьинигу жура-журасса элмурдал аьлимтал. Кьуръандалуву чивчумур щялмахъшиву тасттикь буван щищачIав къавхьуссар, хьунгу къабюхъайссар. КъахьунтIишиву барашинна дурну дур Аллагь Тааьланал: «Пикри къабуллалиссарив Кьуръандалуву бумунил хIакьираву? Му Аллагьнал ﷻ гьан бувсса къабивкIссания, муниву чIявусса кунницIун ку бакъавкьусса задру лякъинтIиссия» (Ан-Нисаъ» суралул 82-мур аятрал мяъна).

 

Бачияра ласуннуча яла кутIамур Кьуръандалул сура «Аль-Кавсар». Ххал дуванну цукунсса караматшивуртту дурив ваниву. Шанма аятрая хьусса суралувугу дур тамансса караматру. Математикалул чулуха ласурча, ванива махIатталсса хIасиллу кIул дуван бюхълай бур. «Аль-Кавсар» суралуву бур цинугу 10 махъ. Цалчинмур аятраву дур 10 хIарп, кIилчинмуниву – 10 хIарп ва шамулчинмунивугу 10 хIарп. Суралуву яла чIявуну хьуна дакьлакьисса хIарп дур «алиф», му тикрал хъанай дур 10-лла. Цал дакъа хьуна къадакьлакьисса хIарпру 10 дур. Шаннагу аят къуртал хъанай дур «ра» хIарпирайну. «Ра» хъанахъиссар аьраб алфавитрал 10-мур хIарп. Кьуръандалуву «ра» хIарпирайну къуртал хъанахъисса сурардугу цинугу 10 буссар. «Аль-Кавсар» суралуву бувсун бур Кьурбан-байрандалул кьинилуя. Мугу хъанахъиссар бусурман календарьданул Зуль-хIижжа зурул 10-сса кьини.

Вайксса аьламатру дур шанма ххуттая сакин бувсса яла кутIамур суралуву, гайминнуву укунсса аьжаившинну циксса духьунссар?!

Мукунма, махIатталсса математикалул саргъуншивуртту цаймигу тамансса дур.

«Явм» тIисса махъ аьрабрай «кьини» тIиссар. Ва махъ Кьуръандалулву 365-ва тикрал хъанай бур, шинавусса гьантрал ккалданущал архIалну.

«Барз» (аьрабрай «шагьр») тIисса махъ ласурча, му хьуна бакьлай бур 12-ва – шинаву 12 барз бур.

Барз аьрщарал лагма буккайссар 27-гьантлул мутталий. Кьуръандалуву «Кьамар» («Барз») тIисса махъ 27-ва хьуна бакьлай бур.

«Малаик» тIисса махъ бур 88-ва кIицI лавгун, ва мукунма «щяйтIан» тIисса махъгу 88-ва.

«Дуниял» тIисса махъ 115-ва хьуна бакьлай бур, ва мукунма 115-ва бур «ахират» тIисса махъгу.

«Оьрму» (аьрабрай «аль-хIаят) – кIицI лавгун бур 145-ва, бивкIугу («аль-мавт») мукунма 145-ва.

«Адимина» (аьрабрай «ражуль») кусса махъ Кьуръандалуву чивчуну бур 24-ва, му ва куццуй, хъамитайпагу (аьрабрай «имраа») 24-ва кIицI лавгун бур.

Аллагьнал ﷻ увкуну бур (мяъна): «Ттул лагъначIан (МухIаммад ИдавсичIан ﷺ) гьан бувсса Кьуръандалуву чивчумуний щак тIий бухьурча, лавсун бухьхьияра ганивусса цумур-бунугу суралуха лавхьхьусса цавагу сура (гукун пасихIсса насихIатру ва элму дусса). («Аль-Бакьара» суралул 23-мур аятрал мяъна).

 

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


АхIмакьманал лишан

ХьхьичIазаманнай ца аькьлукар най ивкIун ур цала иширттай Бухаралив. Ганан ххуллул гьалмахчуну бакIрайн агьну ур хъинну маз чIявусса адимина. Ганал аькьлукарнахьхьун чIявусса суаллу буллай, жаваб дулуннин къаавцIуну, цала ва цайминнал оьрмурдавасса ишругу буслай, ивкIун ур.   Акьлукар...


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...


Вила тагьар кIул дува

Гьарцама бусурманчунан агьамсса зад бур цаятува Аллагь ﷻ рязи хьунмур буллалаву. Заннал рязишиву дияйссар жуйвасса буржру биттур буллай, бунагьмуния арх буцлай, хъинбаларду гьарза буллай. Циняв чакру, зумарду, цадакьартту щаллу булларчагу, бакIравун суал буххай: Аллагьнал ﷻ хьхьичIсса ттула тагьар...