Кьуръандалувусса математика
Жунма Кьуръандалия ци кIулну бур? БувчIлачIиссарив жунма Аллагьнал ﷻ луттиравусса, 1400-лийсса шиннардил мутталий халкь хIайран буллалисса мяъналул, хIикматшиврул куртIшиву? Ваниву бумуний махIаттал хъанай бур хIакьинусса кьинигу жура-журасса элмурдал аьлимтал. Кьуръандалуву чивчумур щялмахъшиву тасттикь буван щищачIав къавхьуссар, хьунгу къабюхъайссар. КъахьунтIишиву барашинна дурну дур Аллагь Тааьланал: «Пикри къабуллалиссарив Кьуръандалуву бумунил хIакьираву? Му Аллагьнал ﷻ гьан бувсса къабивкIссания, муниву чIявусса кунницIун ку бакъавкьусса задру лякъинтIиссия» (Ан-Нисаъ» суралул 82-мур аятрал мяъна).
Бачияра ласуннуча яла кутIамур Кьуръандалул сура «Аль-Кавсар». Ххал дуванну цукунсса караматшивуртту дурив ваниву. Шанма аятрая хьусса суралувугу дур тамансса караматру. Математикалул чулуха ласурча, ванива махIатталсса хIасиллу кIул дуван бюхълай бур. «Аль-Кавсар» суралуву бур цинугу 10 махъ. Цалчинмур аятраву дур 10 хIарп, кIилчинмуниву – 10 хIарп ва шамулчинмунивугу 10 хIарп. Суралуву яла чIявуну хьуна дакьлакьисса хIарп дур «алиф», му тикрал хъанай дур 10-лла. Цал дакъа хьуна къадакьлакьисса хIарпру 10 дур. Шаннагу аят къуртал хъанай дур «ра» хIарпирайну. «Ра» хъанахъиссар аьраб алфавитрал 10-мур хIарп. Кьуръандалуву «ра» хIарпирайну къуртал хъанахъисса сурардугу цинугу 10 буссар. «Аль-Кавсар» суралуву бувсун бур Кьурбан-байрандалул кьинилуя. Мугу хъанахъиссар бусурман календарьданул Зуль-хIижжа зурул 10-сса кьини.
Вайксса аьламатру дур шанма ххуттая сакин бувсса яла кутIамур суралуву, гайминнуву укунсса аьжаившинну циксса духьунссар?!
Мукунма, махIатталсса математикалул саргъуншивуртту цаймигу тамансса дур.
«Явм» тIисса махъ аьрабрай «кьини» тIиссар. Ва махъ Кьуръандалулву 365-ва тикрал хъанай бур, шинавусса гьантрал ккалданущал архIалну.
«Барз» (аьрабрай «шагьр») тIисса махъ ласурча, му хьуна бакьлай бур 12-ва – шинаву 12 барз бур.
Барз аьрщарал лагма буккайссар 27-гьантлул мутталий. Кьуръандалуву «Кьамар» («Барз») тIисса махъ 27-ва хьуна бакьлай бур.
«Малаик» тIисса махъ бур 88-ва кIицI лавгун, ва мукунма «щяйтIан» тIисса махъгу 88-ва.
«Дуниял» тIисса махъ 115-ва хьуна бакьлай бур, ва мукунма 115-ва бур «ахират» тIисса махъгу.
«Оьрму» (аьрабрай «аль-хIаят) – кIицI лавгун бур 145-ва, бивкIугу («аль-мавт») мукунма 145-ва.
«Адимина» (аьрабрай «ражуль») кусса махъ Кьуръандалуву чивчуну бур 24-ва, му ва куццуй, хъамитайпагу (аьрабрай «имраа») 24-ва кIицI лавгун бур.
Аллагьнал ﷻ увкуну бур (мяъна): «Ттул лагъначIан (МухIаммад ИдавсичIан ﷺ) гьан бувсса Кьуръандалуву чивчумуний щак тIий бухьурча, лавсун бухьхьияра ганивусса цумур-бунугу суралуха лавхьхьусса цавагу сура (гукун пасихIсса насихIатру ва элму дусса). («Аль-Бакьара» суралул 23-мур аятрал мяъна).