Я къалачIун...

Я къалачIун...

Жунма чIявуну баяй «я лавчIун бур», «ява, янил къахьун пув-пув уча» тIисса махъру. Бур цаппарасса я къалачIайссар, бусурманнан мунин вих хьун къабучIиссар тIиссагу. Аммарив МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттава жунма кIул хъанай бур янил шаву мяйжансса иш бушиву. ЧIявучин я арамтурайн лачIайссар кунугу бур.

 

ХIадисраву увкуну бур: «Ци­дунугу ххуйсса ккарксса инсаннал «Машааллагьу ля кьуввата илля биллягь» учирча, мунийну янил шаврия уруччинтIиссар». Ца чIумал МухIаммад Идавс ﷺ цала щарссанил Умму Саламатлул къатлуву унува, ганан ккавкссар кIяла ларгсса лажин дусса чIивисса душ. «Ва душ янил хьуну бур, ванин чара бакъа дару бан аьркинссар», – увкуссар Идавсил ﷺ.

Оьсман-асхIаблун ккаккан ххуйсса оьрчI ххал хьувкун, ганай я къалачIунширул увкуссар: «Ванал лунттубакIрай лухIисса ттангъа дувара» – куну.

Цалва душнил арсру ХIасан ва ХIусайн янил къахьуншиврул Идавсил ﷺ укунсса дуаь дуккайсса диркIссар: «Аоьзу би-калимати-ллагьи т-таммати мин кулли шайтIанин ва гьамматин ва мин кулли аьйнин ламматин» (Бухари). Ва хIадисрайн бувну, жунмагу хъинссар ва дуаь дуккаван жулва оьрчIайн я къалачIуншиврул.

Ибну Аьсакирдул Аьли-асхIаблуя бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Ца чIумал Жабраил малаикнан МухIаммад Идавс ﷺ лявкъуссар хъинну къума лавгун. Жабраиллул цIувххуссар, ина ссал къума увра куну. Идавсил ﷺ бувсъссар ХIасан ва ХIусайн ялавчIун къашавай шаний бушиву. Яла Жабраиллул увкуссар: «Я лачIаву – мяйжансса задрихха, ина мий я лачIаврия буруччайсса мукъурттийну къабурувччуссияв? – куну. Ми цуми махърур? – цIувххуссар Идавсил ﷺ. «Аллагьумма за-султIанил аьзими ва манил кьадими зал-важгьил карими валиял калимати ттаммати ва дяъватил мустжабати аьфил ХIасана ва ХIусайна мин анфусил жинни ва аъюнил инси» – увкуссар Жабраиллул. Идавсил ﷺ вай махъру учайхтту ХIасан ва ХIусайн лавай бивзун тIуркIу тIун бивкIссар, бувагу къашавай къабивкIсса кунма.

Яла Идавсил ﷺ увкуссар чIаравминнахь: «Зулва оьрчIру ва хъами ва дуаь дуклай буруччияра. Янил шаврия ххассал байсса ва куннасса цамур дуаь дакъассар», – куну (Тафсир Ибну Касир). Ва дуаь дуккайсса чIумал ХIасан ва ХIусайн тIисса цIардан кIанай жула оьрчIал цIарду учайссар.

Инсантурайн бакъасса, я лачIайссар хIайвантрайн ва лелуххантрайнгума. Жабирдул бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Янил шаву – хIакьсса задри. Мунил инсан гьаттавун, варани кIункIурдувун гьан бувайссар», – куну.

Янил хьума хъин уваншиврул дуккайсса дуаьртту ва байсса дарманнугу буссар. Ми байссар янил хьуманангу янил увманангу. Вищава цакуну цама янил къахьуншиврул, мунал чурххал, янналул, хъуслил ххуйшиву ккаккайхту учин аьркинссар: «Машааллагь. Ля кьуввата илля биллагь» ягу «Табарака Ллагьу ахIсанул-халикьин», ягу «Аллагьумма барик аьлайгьи», «Аллагьумма барик фигьи».

 

Цаманал инава янил къааншиврул дурну хъинмур:

  1. Идавсияту ﷺ жучIанна дирсса азкарду, дуаьртту мудан дуклакаву;
  2. ЧIявуну «АльхIам», «Аятуль-Курси», «Кьулгьу», «Фалакь», «Нас» буккаву;
  3. Янил къахьуншиврул дуккайсса дуаьртту дуккаву;
  4. Арамтуралгу хъаннилгу багьайсса куццуй янна лаххаву, аьврат кIучI даву. Диндалул ккаккан бувсса куццуй янна къалаххайма цалчин бунагьравун агьлагьиссар, кIилчин янил шаврил ва цаймигу азарду лахъаврил нигь дуссар;
  5. Янил хьун бюхъайсса инсаннал ххуйшиву чил ярунния кIучI даву;
  6. Аьркиншиву дакъанура янил хьун бюхъайсса кIанайн къалагаву;

 

Жула Идавс ﷺ янил хьусса чIумал, Жабраил малаикнал му хъин увссар укунсса дуаь дурккуну: «Бисмиллагьи юбрика ва мин кулли даин яшфика ва шарри хIасидин из хIасада ва шарри кулли зи аьйнин». Цамур хIадисраву бувсун бур Жабраил малаикнал укунсса дуаь дурккушиву: «Бисмиллагьи аркьика мин кулли шайин юъзика мин шарри кулли нафсин ав аьйни хIасидин Аллагьу яшфика бисмиллагьи аркьика» (Муслим).

Идавс ﷺ янил хьусса чIумал, ганал щарссанил Аьишатлул га хъин увссар ганал хъазамрай кагу дирхьуну вай махъру тикрал буллай: «ИмсахIил баъса рабба н-наси биядика ш-шифау ля кашифа лягьу илла анта».

 

Вийва я лавчIсса хIисав хьурча бувну хъинмур:

  1. Вила пикрилий инава янил увнамахь гъуслу бува, чурх шюша учаву. ХIадисраву увкуну бур: «Цаманал вихьва чурх шюша учирча, рязи хьу», – куну.
  2. КIай ялув чирчусса дуаьртту дуккаву;
  3. ЧIявуну «Фалакь» ва «Нас» буккаву.

Вилва оьрчIай ягу хъусливу я лачIун бюхъайсса зад чIалай духьурча, «Фалакь» ва «Нас» сурардугу бувккуну, ва дуаь дуккайссар: «Аллагьумма барик лагьу́ ва ла тазуррагьу. Машааллагьу ля кьуввата илля биллягь». Янил къахьун «пу-пу» тIун аьркиншивугу дакъассар.

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Янил шаву – мяйжанссар. Аллагьнал чичрулуяр хьхьичIун дуккайсса зад диркIссания, му янил шаву дикIанссия», – куну.

 

мухIаммад Аьлиев

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Кьурбандалул байран

Кьурбандалул кьини – Исламравусса яла агьаммур байран хъанахъиссар. Аьрабрай ванийн «Эд аль-АдхIа» учайссар. Му хъанахъиссар Зуль-ХIижжа зурул 10-мур кьини. Мунил хъиривсса шанма гьанттагу байрандалул гьантрину ккаллиссар, миннуйн «ташрикьрал» гьантри...


КьюлтIмур кIул бан шайссарив?

ЦIанасса чIумал цаппара инсантал цукунсса бунугу балаллувун ягу захIматшивурттавун багьсса чIумал, аькьлу бухлавгсса кунма, му захIматшиврува ххассал хьуншиврул бикъавсса кIану къабитай: духтуртурачIан лагай, хIакимтурачIан бияй, битай лахъисса сапарду, жура-журасса дару-сававру ишла дуллан бикIай....


Дагъусттаннайн дурксса кьини

Апрель зурул байбихьулий Дагъусттаннай гужсса гъараллу лачIлай, марххалтту буллай, хъунисса зараллу хьунни инсантурал къатта-къушлин, хъу-лухччилун, ризкьилун, ххуллурдан. Инттухунмай бувсса кIусса марххалттанул Хъусращиял ва Ккуллал шяраваллан хъунисса зараллу биян бунни, гъараллая хъунмасса зарал...


Къумасса мусиват

Аллагьу Тааьланал дуниялгу ляхъан дурну, дунияллий инсанталгу ляхъан бувну, миннаву ляхъан бавугу, литIун бавуну нани дурсса миннал хIал ккакканни. Уттарашиву ляхъан дурссар миннаву мютIийма цумарив, аьсивма цумарив кIул хьун. БивкIугу ляхъан бувссар Кьиямасса кьини бизан бувну, хъинманан хъинсса...


Ссайгъат баву

Цаннал цаннан укра зад дулаву, ссайгъат баву ссуннатссар, Аллагьнал ﷻ ххуллий, Аллагь ﷻ рязи уван дуллай ухьурча. Му дулайнигу «на ва хъус вин укра дулав», – куну дулайманал учин аьркинссар. «Нагу кьамул дурссар», - куну, ласайманалгу учин аьркинссар. Мукун къакуну,...