КьюлтIсса магьар
На интернетравух кIул хьура жагьилсса адиминащал. Та ур хъинну дин дусса, танал насихIатру бювххун нагу байбивхьура чак буллай, карщи дутлай. Вай гьантрай танал ттухь бувсунни на цанма щарну буцин ччай ушиву, амма ттул нитти-буттая кьюлтIну. Утти на щак-щук тIий ливчIун бура. Укунсса чIумал ци бувну хъинссар?
ПатIимат М., МахIачкъала
Диндалул аьлимчунал жаваб:
Жунма ччайнугу къччайнугу цIанасса заманнай интернетравух ихтилат баву, чичаву инсаннал оьрмулул бутIа хьуну бур. Соцсетирдаву куннащал ку кIул хъанай бур азарахъул инсантал. Бур миннавух бусурмансса арамтал ва хъамигу.
Амма хасну му интернетравусса ихтилатирттал инсан кIункIу уллай ур хъунисса бунагьирттайн. Чил арамтал ва хъами гъалгъа тIаву хьхьичIппурттуву зарал бакъасса ишну кунма чIаларчагу, цукун марцIсса, салихIсса ниятрай байбивхьуну бивкIхьурчагу, кIулвагу бакъа буцайссар унгу-унгусса ахирданийн.
Ва ишираву цалчин бувчIин аьркинссар чил адиминащал буллалисса ихтилатру хIарамсса бушиву, цукун гужну дин дусса инсаннал чIалачIин дусса ухьурчагу. Циванни чIалачIин дусса? Диндалул ххуллу бувгьуну наниманал чил душнищал гъалгъарду къабуллантIиссия, нитти-буттал ихтияр дакъанура щар хьу тIийгу къауккантIиссия.
Бунагьравун акъагьайсса инсан акъассар, гьарцамагу аьйкьин бюхъайссар – инсаннал тIабиаьт мукунссар. Амма буванна тIий бунагьру буллан ихтияр дакъассар. Буссар бунагьрачIан нанисса ххуллурду, миннуягу цуппа бунагьрая кунма мурахасну бикIан аьркинссар. Аллагь Тааьланал увкуну бур ца аятраву (мяъна): «Зуна бавричIан гъан машари, му намус бакъашивури ва мурдалсса ххуллури (тIайланма дуржагьравун нанисса)» («аль-Исраъ» суралул 32-мур аят).
Ва аятраву «гъан машари» куну бухьурчагу, аьлимтурал тIимунин бувну, шивун бухлахиссар зуна бавричIан гъан увайсса гьарца ишру: ябитаву, ихтилат, халват шаву, ппай учаву ва м. ц.
Мунин бувну, чара бакъа аьркинссар чил адиминащалсса дахIавугу кьукьин дурну, тавба дуван. Ганангу бувчIин бува зун ихтилатру буллан къабучIишиву. Га сававну ина дин-чак дуллай байбивхьуну бухьурчагу, гихунмайсса ишру хIарамссар. Мяйжаннугу ина цанма щарну буцинсса кьаст духьурча, жула диндалул кьануннугу дурурччуну, нитти-буттачIан ухьхьуча, ягу була учин халкь гьан бувача.
Психологнал маслихIат:
Мяйжаннугу, цама инсаннал тIул-тIабиаьт му дур кьюлтIсса, дурчIин захIматса зад. ХIакьинусса кьини чансса бакъар жагьилтал, ялун бурувгун хъинну дин дуну, салихIну чIалачIисса. Аммарив ца-царай гайннал дуллалисса тIуллу симан-сипатрахун дакъаркьусса дикIай.
Жунна инсаннаву ца ларайсса хасият чIалай, ххуй излай ухьурча, ганал цаймигу хасиятру мукунна ххуйсса дусса кунна чIалан дикIайссар. Вингу мукунмасса иш хьуну бикIан бюхъайссар. Га оьрчIащал кIул хьуну, ганаву дугърисса лишанну хIисав шайхту, вин ххан бивзссар га аьй дакъасса, камилсса инсан усса куна. Мукунсса чIумалли личIлулну бикIан аьркинссар, акъахьурча бяйкьин бюхъайссар.
Цалчин бувчIин аьркинссар га адиминал тIимуниву цичIав аски-кьадарсса къабикIангу бюхъайшиву. Балики, дакIнивусса эшкьилул асардал увгьуну, мухIлухIин дяркьуну икIан. Ганал дакIнивусса ният-мурадру мяйжаннугу цукунссарив вища кIул бувангу къахьунтIиссар, мунил пикрирду буллангу аьркиншиву дакъассар. Ва иширава буккансса чаран – баян буван аьркинссар ганал тIимур вища кьамул буван къахьунтIишиву, му масалалул ина кьюкьин буллалишиву. Ганал мяйжаннугу марцIсса ният диркIхьурча, махъунай хьуну, вин къаччан бикIан буванмур ххишала къабувантIиссар. Кулпат буван цамур къулайсса сантирах луглантIиссар. Ччаврищал архIал мудан хIурматгу бикIайссар. Вил чулухунмай хIурмат бухьурча, цала тIимуний къаацIантIиссар.
Цала тIимуний авцIуну тарс уккарча, му инсаннащалсса дахIаву ва аралугъру кьукьин дуварча хъинссар. Мунангу бувчIинтIиссар цала багьу-бизу вил ганаясса пикрирдая личIисса душиву, инава ганая ххуйсса пикрилий бивкIшиву. Бюхъайссар цува аьйкьушиву бакIрайн лавсун, гъалатIру тIайла бацIан буван хIарачат буллан, мукьах мукунсса тIуллу къадуллан.