Рамазан зуруй дукан мюнпатмур

Цимурцаннул дузалсса ва тIайласса дукия хъанахъиссар инсаннал ялапаршиннарал ца яла агьанмур шартIну. Рамазан зуруй бакъассагу, гьарицагу кьини инсаннал чурххан аьркинссар тIайласса ва цинявппа витаминнал щаллусса дуки-хIачIия. Аьмну хIисав бувну, Рамазан зуруй инсаннал чурххан багьай цинна лархьхьусса дахханашивуртту кьамул дуван. Мукун, дукия-хIачIиялул ва утту бишаврил режим даххана хьусса чIумал, миннуцIунна дархIуну даххана хъанай дур дукра лялияврил тагьаргу.
Мубараксса Рамазан зуруй тIурча, цамур чIумал канай бивкIсса дукра даххана дуван багьай чурххан лялиян дан бигьасса ва куклуссаннух. Хъинну агьамссар му ппурттуву, чурххаву хьюмушиву чан хьун къадитаву. Инсаннал чурххал бишив меж къабикIаншиврул Рамазан зуруй канакисса дукия дикIан аьркинссар углеводрал ва витаминнал щаллусса. Мунияту, хъуннасса къулагъас дуван аьркинссар дукра ва хьюмушиву лащу-щаллусса дикIаншиврул.
СухIурданун дукан хъинмур
Зумарду дургьусса цаппараннал кIюрххил дукралийн къабизаншиврул, зума итадакьайни дуркусса дукралий гьашиву дуллан бикIай. Исламраву тIурча мукун дукаву бюхъавай бучIи буллай бакъар. Зума дургьусса ппурттуву сухIурданул чIумал дукра къадукаврийну чурх хьхьара буккайссар, ччяни ккашил хъанан бикIайссар. КIюрххицIуннай сухIурданун дукаймур дукан аьркинссар азан учиннин. СухIур хъанахъиссар зума дургьусса инсаннан хъуннасса агьамшиву дусса ва Заннал жуйва бувсса цIимину.
МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву чивчуну бур: «Щинал ххув бухьурчангу увкуну бувара сухIур», мукунма «Яла ххуймур сухIурну хъанахъиссар чассаг», – куну бур. СухIурданул кумаграйну инсаннал чурх ахттайн чIун дучIаннин гуж буну, бигьану бикIайссар. Мунийн бувну, ахттая махъсса чIумалгу инсаннал чурххавусса дукра лялияврин зарал къабияйссар. Бюхъавай, зума дургьусса чIумал супралий дуну хъинссар белок бусса дукия: ккунукру, нис, накI, тартнакI. Мукунма, сухIурданун углеводру бусса дукра: кIилчинмур сортрал иникIмалул ччатI, ккурпардал дукра, ахънилссаннул салатру ва кьакьан дурсса ахъулсса хъинссар тIий бур. Вай кIицI лавгсса углеводру бусса дукра организмалуву хъунмасса хIаллай (8–12 ссятрай) лялиллай дикIайссар.
Мукунна, хъунмасса хIаллай лялияйсса дукиялувун дагьлагьиссар дикI, балугъ, ккунукру ва накI-нисирал дукрарду. Белокру лялиянгу лагайссар тамансса чIун (сайки 8 ссят). Амма, белок бусса дукра гьарза дуварча, ттиликIрайн гуж багьайссар. Чассаг – му яла бузмур дукрар, муниву буссар клетчатка, калий, магний, углевод ва качар. Миндальдануву буссар чIявусса чурххан хайрсса протеинну ва агъушиву чансса цайми микроэлементру. Бананнаву гьарзассар калий, магний ва углеводру. Ялагу сухIурданул чIумал щин, хьюмушиву гьарза къадурну хъинссар. СухIурданул чIумал бюхъавай кофе хIачIаву бучIи буллай бакъар, хIачIарчагу хъинну чанну хIачIанссар. Яла хайр-мюнпат бумур хIачIиялувун духлай дур ццихь увкусса, цIу-цIанпир бивчусса тарт накI. Мукунсса хьюмушиву хIавчIуну махъ хъунмасса хIаллай мякь къабагьлай икIайссар инсан. Мякь къабагьланшиврул цIу-цIанпиргу гьарза буван къабучIиссар.
Зума итадакьаву – ифтIар
Зума дургьусса чIумал супралий бюхъавай дикIан аьркинссар инсаннал организмалун мюнпат бусса личIи-личIисса, нахIусса дукрарду. Гьарица миллатрал дикIай сухIурданул чIумал дукайсса дукрардал цалла-цалла рецептру. Цирдагу, цивппа ялапар хъанахъисса кIанттурдацIун дархIуну, аьвзал заманная шихуннай ядурсса. ИфтIар дайдишайссар маркIачIан бизайхту. МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Агана зува зума итадакьлай бухьурчан, чассаг букаврийну итадакьияра. Нажагь чассаг бакъахьурча, щин хIарчIун итадакьияра». Диндалул аьлимтал бур маслихIат буллай, маркIачIан чак буваннин хьхьичI дукра чанну дукияра, чак бувну махъ супралух щябикIияра буччиннинсса дукра дукан тIий.
Духтуртурал тIимунийн бувну, азан увкуну махъ бувкусса чассаграл инсаннал организмалувусса оьтту анаварсса мутталий глюкозалул буччин бувайсса бур. Азан увкуну махъ хIарчIусса щин хъиннура бузссар, ххютту-ка зузи дувайссар, дукралухсса ишттахI чансса лагь бувайссар. Чассаг бувкуну ягу щин хIарчIун зума итадаркьуну махъ ифтIар дайдирхьуну хъинссар ахъулссаннул салатрая ва ахъулссаннул сокирдая, коктеллая. Ахъулсса анаварну лялияйссар ахънилссаннуяр ва цайми дукрардаяр. Мунияту, зума итадакьайни чурххайн анаварну хIал бучIан буваншиврул ахъулссаннуя байбивхьуну хъинссар. Рамазан зурул гьарица ифтIарданул чIун – байранналун ккаллиссар. Зума итадакьайни зула чурххан аьгъушиву, цIу бусса ва цаймигу дарчинну дусса дукра гьарза дуллай гуж мабутару. Супралий дирхьуцири дукра канан анавар мабуккару. Гьарица журалул дукра дуркутари 15 минут лях дитира. Мунийн бувну дукра ххуйну лялияйссар ва чурххан бигьашиву дикIайссар. Бюхъавай, дикI ягу цамур дукра чан-чанну, хъунмасса хIаллай ккухIлай дукияра. ИфтIарданул чIумал чанну дукияра иникьаллул дукра, нацIушиву, агъусса ва нагьлий шархьусса дукрарду.
Нагьлий дагъ дурсса дукралул цIуллу-сагъшиврун зарал биян бувайссар, кьурчIи щин дувайссар, лялиян дуван захIматссар. ИфтIарданул чIумал яла мюнпат бумур дукра хъанахъиссар гьарзасса ахънилссаннущалсса дикIул дукрарду. Хъинссар ахънилссаннул салатру, ккупрардал дукрарду. НацIу-кьацIушивурттугу бюхъавай чан дурну хъинссар. ЧIярусса дур ифтIарданул чIумал дукан бучIи буллалисса дукрардал журарду. Гьарицанналгу дур цанна цанна ххирасса, дукан ччисса дукрарду. Зума итадакьайни дукайсса дукра дикIан аьркинссар гьарица витаминнал, микроэлементирттал лащу-щаллусса, миву дикIан аьркинссар ахънилсса, ахъулсса, ятти-гъаттарал, лелуххантрал дикI, къалмул ва накIлил продукция. Организмалуву дикIан аьркинсса хьюмушиву чан къахьуншиврул, ифтIарданул чIумал ва утту бишин хьхьичI хIачIияра бюхъайссаксса чIярусса щин ва сокру. БучIиссар дахьра дурсса сок, морс ва компот, кисель ва чай хIачIлан. Укуннасса щин хъиннура мюнпатссар. «Анаварсса мутталий дувайсса дукрарду» зума дургьусса чIумал бюхъавай дукан къабучIиссар.
Мукунсса дукралувун духлаххиссар личIи-личIисса журалул лапшарду, пачкардавусса ккурчру, накьру, колбасарду ва м. ц. Цанчирча, миннувусса углеводру ва белокру чурххан хайр бакъасса бикIайссар, 1-2 ссятрава ялагу ккашил шайссар. Вай кIицI ларгсса дукрардаву гьарзассар цIу ва приправарду ва миннуя чурххансса заралгу хъунмассар. Зума дугьаврийну бусурман инсантурал рувхIанийшиву марцI дуккаву бакъассагу, цIуллушивугу цIакь шайссар. Шинал лажиндарай дукра канай инжит хьусса организм Рамазан зуруй дигьалаглан дикIайссар. Мунил хIакъираву Идавсил ﷺ увкуну бур: «Дугьара зума, зува хъиннува цIуллуну бикIаншиврул».
МУСЛИМАТ МАХIАММАДОВА