Зума дугьаву

Зума дугьаву
«Рамазан зурувусса циняр хъиншивуртту халкьуннан кIулссания, му барз щала шинай бивкIун ччанссия» (ХIадис)

Зума дугьаву – Исламрал ца ттарцIри, гьарца бусурмансса инсаннай ялувсса буржри. Гьарца шартI щаллу дурну дургьусса зумалул инсаннал чурх ва дакI марцI дуккан дувайссар.

Фаризасса зума дугьан ялувссар цаву вай шартIру цачIун хьуманал:

1. Бусурмансса.

2. Балугърал оьрмулувун ивсса (дянивну 14,5 шин).

3. Аькьлу-кIулшилул щаллусса (бакIрал сагъсса).

4. Зума дугьлансса цIуллушиву дусса.

Зумалул фаризамур

Зума дургьуссаннун ккалли хьуншиврул вай шартIру дуруччин аьркинссар:

1. Ният (нанижат). Му дакIниву дувайссар, мазралгу тикрал дуварча хъинссар: «На дував ният гьунтти фаризасса Рамазан зурул зума дугьан», – куну. Нанижат дуван аьркинссар гьарца кьинилун хьхьурай, кIюрххил чаклил чIун дучIаннин.

Ихтияр дуссар имам Маликлул мазгьабрайн бувну цалчинсса хьхьуну щала зуруйнсса ният дуван, цания ца кьини дуван хъама битарча зума къаличIаншиврул.

2. Зума лиян дуваймуния мурахасну бикIаву (имсак).

3. Зума дугьайсса ва ритайсса чIун кIулну дикIаву. (Дайдишайссар кIюрххил чаклин акбар учайхту, ритайссар маркIачIан чаклил чIун дирукун).

Зума зия дуваймур

1. Дукия дукаву ва хIачIия хIачIаву. КIюрххил чаклин азан бувккуну, маркIачIан чаклил чIун дучIаннин цичIав дукан-хIачIан къабучIиссар. Мукунма, чурххайсса ххуллурдавух вив зад духхарчагу зума зия шайссар (кьацIливух, майравух, вичIавух, аьвратравух ва м.ц.). Масала, чурх шюшлай бунува вичIилувух щин духхарча, ягу къалиян учирча зума зия шайссар. Хъамабитала хьуну дукра дукарча зума зия къашайссар, циксса чIярусса дукарчагу. Канай (ягу хIачIлай) унува зума дургьуну ушиву дакIнин багьарча, гацIана дукра кьадитан аьркинссар, зумув думургу пув учайссар.

Зума дургьуманал чаклин иссаву дуллалини кьацI вилаглай унува щин кьюлтI дуварча, зума зияссар. КIюрххил дукра дукайхту (сухIур) азандалул чIун дияннин кьацI вилавгун, дукралия марцI буварча хъинссар, цанчирча ккарччал дяних лирчIмур кьакьарттувух вив гьарча, мунийнугу зума зия шайссар. МарцIсса чIемпи кьюлтI даврил зума зия къадувайссар. Амма кьакьарттува кьацIливун дуркIсса ахпу (ххян) махъуннай кьюлтI дуварча, зума зияссар. Синттава оьтту най буну му кьюлтI буварчагу зума зия хьунтIиссар.

2. КIарчI учаву. Зума дургьусса чIумал кьасттирай цалва цанма кIарчI биян буварча, зума зияссар. Цийнува цуппа биярча зия къашайссар. Му чIумал кьацI вилаган аьркинссар.

3. Лас ва щарсса цачIун шаву. Зума дургьусса чIумал лас ва щарсса цачIун хьурча, миннал зума зия шаву дакъасса, му хъинну мурдалсса тIулну ккаллиссар. Му адиминай аьчIа ялувссар – кIива зурул мутталий лях гьантта личIан къабувну зума дугьаву. Къашавай уну зума дугьан бюхълай бакъахьурча, 60 мискинчув дукра дукан уван аьркинссар. Мукунма, цачIун шавричIан кIункIу буваймур бувнугу къахъинссар (ппай учаву ва м. ц.). Хьхьувай, зума къадургьусса чIумал цачIун хьун ихтияр дуссар. Мукунсса чIумал кIюрх дучIаннин чурх шювшуну гъуслу баву хъинссар.

4. Мани буккаву. Шакъашанашисса адиминал мани буккарча, мунал зума зия шайссар. Шанавух бувкманалсса къазияссар, чурхгу шювшуну зума щаллу дувайссар. 5. ХIайз ва нифас. Баргъ гьаннин хъамитайпалул вай ишру хьурча, мунил зума зия шайссар.

Зума дугьаврил суннатмур (хъинмур)

1. ХIадисраву тIимунин бувну, маркIачIан бизайхту анаварну зума ритарча хъинссар. Цурдагу ччассагул ягу марцIсса щинал ягу нацIусса задрал ритарча хъинссар.

2. Ритайни «Бисмиллагь» увкуну, дуаь дурну хъинссар.

3. КIюрххил чаклил чIун дучIаннин ччяни бивзун, чансса дунугу дукра дукаву хъинссар, дачIраххюттуйн зума дургьуну къахъинссар.

4. Зума дургьуну ивкIманан ритансса дулаву хъинссар, хъунмасса цадакьану ккаллиссар, дургьуманануксса чири шайссар.

Къулагъас дуван аьркинмур

ДакIний битияра – зума дугьаву так дуки-хIачIиялия къаканай ссавур даву бакъасса, мукунма мазрал ва цайми базурдал бувайсса бунагьирттая мурахас шавури. Бунагьру буллан цайми зурдардийгу къабучIиссар, амма зумадугьавал зуруй бувминнул оьшиву хъиннура гужссар, дургьусса зумалул чири ччуччин бувайссар. Зума дургьусса чIумал чурххал базурду бунагьмуния бурвччуну, Аллагь ﷻ рязимур буллай битан аьркинссар.

Рамазан зуруй дяхтта халкьуннал хьхьичI дукра дукаву, щин хIачIаву –дин кьякьлухун дишаврин ккаллиссар. Дуванна тIий мукунсса тIул дувайма хъунмасса бунагьралун агьайссар. Заннал кумаг баннав ва барз лайкьну, циняв тIалавшиннарду биттур дуллай гьан буван!

МУХIАММАД МУХIАММАДОВ

РАМАЗАН ЗУРУЙНССА ХIАДУРШИН

Щала дунияллул бусурман уммат ялугьлай бур барачат гьарзасса, цIимилул бувцIусса Рамазан барз байбишиннин. ЦичIав лях гьан къаличIаншиврул зумадугьавал зуруйн хьхьичIва хIадур хьуну хъинссар. Цукунни дувантIисса Рамазан зуруйнсса хIадуршин?

1. ДакIнихтунусса тавба Рамазан зурул циняв неъматру ва барачат цайнма бивну ччиманал хьхьичIва-хьхьичI бунагьирттая пашман хьуну тавба дурну, барз марцIсса дакIнищал хьуна бакьин аьркинссар. Тавба кьамул хьуншиврул дакIниву кьянкьасса нанижат дикIан аьркинссар, ххишала бунагьирттал ххуллийн зана къахьунна тIисса. Тавбалия байбивхьусса зуруя асар хъунмасса биянтIиссар. ХIадисраву увкуну буссар: «Рамазан барз – хъиривмур Рамазан бучIаннин бувсса бунагьирттацIа марцI уваймурди. Ми кIивагу зурул дянив бувсса бунагьру (хъун бунагьру бакъахьурча) Заннал багъишла битайссар». (Муслим)

2. Дуаь Рамазан барз гъан хъанан бивкIукун, бусурманнан лайкьссар Аллагьнахь ﷻ чIа учаву щаллуну зумарду дугьлансса гуж, кьуват, цIуллушиву, цува ЗанначIан гъан увайсса эбадатру дуван хьуншиврул – хьхьувай бувайсса таравихI-чакру, Кьуръан буккаву, зикри-салават гьарза даву, цадакьа ва м.ц.

3. Заннайн щукру Жува щукрулий бикIан аьркинссару уттигу цал Рамазан барз хьуна бакьин нясив бувну лякъаврий, зума дугьлансса цIуллушиву дуллунутIий. МухIаммад Идавсилгу e Ражаб барз бучIайхтува укунсса дуаь дувайва тIар: «Я Аллагь, Ражаб ва Шяъбан зурдардий жуй барачат биша, ва Рамазан барз хьуна бакьин каши дула» (ТIабарани).

4. Ххаришиву Рамазан бучIаврия дакIнихтунусса ххаришиву дуван аьркинссар, цанчирча, ва зуруву буссар цамур чIумал бакъасса, ккал дуван къашайсса неъматру. «Рамазан барз бучIайхту Алжаннул къапурду тIитIайссар, дужжагьралсса лакьайссар, шяйтIан ссинжирдай бухIайссар», – кусса хIадис бавну махъ цукунни ххаришиву къадуван!

5. Рамазан зурул сант дутаву. Зумадугьавал барз бучIаннин хIадур шаврил ца бутIа – царагу минутI чIарах дуккан къадитансса сант, низам сакин давури. Барз байбишиннинма гьарца кьини дулланмунил пикри бувну, чивчуну хIадуршин дуварча хъинссар. Масала, Кьуръан ккалансса, мизитравун гьансса, гъан-маччаминнащал хьуна бакьинсса, къашавайманачIан иянсса ва м.ц. чIун личIи дурну хъинссар. Аллагьнал ﷻ кабакьиннав Рамазан барз бусравну хьунагу бавкьуну, Цува рязисса тагьарданий тIайла буккан! Амин.

ХIАБИБ АЬБДУРАХIМАНОВ

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


ЛирчIсса зумарду

Гьарца бусурманчунан кIулну бикIан аьркинссар хъирив лахъан дуллалисса эбадатгу, чIумуй дурмургу ца даражалий къадикIайшиву. Мунияту учайссар жагьилну унува дурмур хъинссар, хъунав хьукун дурмунияр, куну.   Мунин бувну, зумарду цила чIу-мал дургьуну щаллу дуван хIарачат бан аьркинссар....


Суал-жаваб

БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар? Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту...


ХIабибнал ﷺ дуниял кьадитаврил бусала

Ца хавар бусанда, вичIи дишара Кьуръан-хIадис бувсун къабувчIайминнан, Аьжам шеъри бувну ХIабиб ﷺ кIицI анда Цал шафааьт жунма бияйрив ккаккан. Муъжизатру буслай гъалгъа буварча, КIивагу иттату макь экьи лагай, Цув кIицI лагаврийну ихтилат барча, Вай кьянкьасса дакIру кIукIлу хьун...


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...


Лакрал миллатрал мажлис

Март зурул 18-нний Дагъусттаннал Муфтиятрал сипталийну МахIачкъалаливсса «Европа» тIисса залдануву хьунни чIявусса лак гьурттусса зумаритавал мажлис – ифтIар. Зал щапI куну бувцIуну бия, аьдатрайн бувну, мажлис байбивхьуна Мубараксса Кьуръандалул аятирттая, ккалаккиману ия...