Сәләмчилик гејри-гануни вә ҝүнаһлы бир алыш-веришдир
Риба нәдир? Сәләмчилијә белә тәриф вермәк олар - бу, Ислам тәләбләринин олмадығы мүәјјән сөвдә, разылашмадыр. Шәриәтдә сәләмчилик ән ағыр ҝүнаһлардан бири һесаб олунур. Бөјүк ҝүнаһлар (кәбаир) вә кичик ҝүнаһлар (сағаир) вар, сәләмчилик исә ән ағыр ҝүнаһлардан биридир.
Бу ҝүнаһла бағлы белә бир гәрар вермәк үчүн әлбәттә ки, Гуран вә Сүннәдән фактлар лазымдыр. Гуран ајәләри вар ки, онлар сәләмчиликлә бағлы назил едилмишдир. Һәмчинин сәләмчилијин гадаған едилмәси илә бағлы чохсајлы һәдисләр дә вар. Сәләмчилијин гадаған едилмәси илә бағлы алимләрин дә фикри (иҹма) вар. Рибанын гадаған едилмәсиндә елм адамлары арасында һеч бир фикир ајрылығы јохдур, һәлә дөрд имамы демирик. Алимләрин бәзи шәртләрдә, јалныз бәзи мәгамларда фикир ајрылыглары вар. Үмумијјәтлә – сәләмчилијә Шәриәтдә иҹазә верилмир вә ән ағыр ҝүнаһдыр.
Гуранда дејилдији кими, сәләмчилији гадаған едән тәкҹә Ислам дејил, әввәлки динләрдә дә сәләмчилик гадаған едилмишдир. Сәләмчилијин гадаған олундуғуну тәсдигләјән илк факт бу ајәдир:
Мәнасы – “Аллаһ алыш-вериши һалал, сәләм алмағы исә һарам (гадаған) етмишдир” (Гуран, 2:275).
Бу ајә һәм дә иҹазә үчүн истифадә олунур. Аллаһ алгы-сатгы мүгавиләләринә иҹазә вермиш, сәләмчилији исә Аллаһ-Тәала гадаған етмишдир. Сәләмчиликлә бағлы башга ајәләр дә вар:
Мәнасы – “Сәләм (мүамилә, фаиз) јејәнләр, шејтанын тохунушу илә дәли олан руһи хәстәләр кими галхарлар (Ахирәтдә)” (Гуран, 2:275).
Аллаһ-Тәаланын сәләмчиликлә мәшғул оланлара башга мүраҹиәти дә вар:
Мәнасы – “Еј мөминләр, әҝәр доғрудан да иман ҝәтирмишсинизсә, Аллаһдан горхуб сәләмдән галан мәбләғдән (фаиздән) ваз кечин, ону борҹлулардан алмајын” (Гуран, 2:278).
Мәнасы – “Әҝәр Аллаһын сизә әмр етдији кими сәләмчиликдән әл чәкмәсәниз, билин ки, Аллаһ вә Онун Елчиси сизә мүһарибә елан едир” (Гуран, 2:279).
Сәләмчиликлә мәшғул олан инсанлар сон нәтиҹәдә һәмишә пешман олурлар. Бу барәдә ашағыдакы ајәдә дејилир:
“Аллаһ сәләмчиликдән газанҹы мәһв едир. О, сәдәгәни артырыр” (Гуран, 2:276; тәфсир “әд-Ҹәлалә”, с.47).
Сәләмчилик һеч вахт јахшылыға ҝәтирмәз ки, бу, һәјатда да мүшаһидә олунур. Коллектив вә ја ҹүт ишләјән инсанларын там ифласа уғрајараг гаршыдурмаја башладығы бир чох вәзијјәт вар иди.
Сәләмчилик ики шејдә баш верә биләр: алгы-сатгы әмәлијјатларында вә кредит мүгавиләләриндә. Буну билмәк лазымдыр, чүнки Өмәр базарларда тиҹарәт едән инсанлары өјрәнмәјә мәҹбур едирди, јалныз тәһсил алдыгдан сонра базара гајытмаға иҹазә верирди. О буну инсанлары бу ағыр ҝүнаһдан горумаг үчүн едирди. Сәһабә Әли һәмчинин дејәрди ки, фигһ (Ислам һүгугуну) өјрәнмәмиш инсан бу ҝүнаһдан сығорта едилмәмишдир (горунмамышдыр) вә Өмәр кими тиҹарәт гајдаларыны өјрәнмәји мәҹбур едирди.
Алгы-сатгы әмәлијјатларында сәләмчилик неҹә баш верә биләр? Бу, ики һалда баш верә биләр:
- Пулда, гызылда, ҝүмүшдә.
- Јемәкдә. Гида мәһсулларында, истәр онлар зәрури, истәр тәрәвәз вә мејвә олсун, истәрсә дә дәрман - бунун әһәмијјәти јохдур. Һәтта дәрман тиҹарәтиндә, дәрман мүбадиләси әмәлијјаты баш вердикдә бу ҝүнаһ баш верә биләр.
Бир категоријанын диҝәринә дәјишдирилмәси баш вердикдә (мәсәлән, ҝүмүшүн ҝүмүшә вә ја гызылын гызыла дәјишдирилмәси) ики шәртә әмәл етмәк лазымдыр:
- Әлдән әлә өтүрүлмәси. Трансфер (өтүрмә) бир мүддәт тәхирә салынмадан јериндә вә дәрһал баш вермәлидир.
- Өтүрүлән мал диҝәринә бәрабәр олмалыдыр: чәкидә, өлчүдә. Бу мигдарларда бәрабәрлик, һәтта грамда да дәгиг олмалыдыр.
Категоријаларда нөвләр вар. Мәсәлән, гызыл категоријасында бунлар вар: јүксәк кејфијјәтли гызыл, орта кејфијјәтли гызыл, ашағы кејфијјәтли гызыл.
Нә дәјишдирсәләр дә: сиккәләр (динарлар, дирһәмләр вә с.), гызыл вә ја ҝүмүш зинәтләри, гызыл вә ја ҝүмүш габлар - бу шәртләрә әмәл едилмәлидир.
Категоријалар фәрглидирсә, мәсәлән: гызыл вә ҝүмүш вә ја ҝүмүш вә гызыл, бир шәрт јеринә јетирилир: әлдән әлә вермәк. Трансфер бир мүддәт тәхирә салынмадан јериндә вә дәрһал баш вермәлидир.
Бу гәрар, әксәр алимләрин дедији кими, әввәлки динар вә дирһәмләри (гызыл вә ҝүмүш сиккәләр) әвәз едән әскинаслара аиддир.
