Qurandakı qiraət fərqlərinin tarixinə dair (Qiraətlərin ön tarixçəsi)

(Dаvаmı. Bаşlаnğıcı әvvәlki nömrәmizdә).

Diqqətəlayiq haldır ki, bu on imamın bir çoxu səhabələri şəxsən görən və qiraəti birbaşa onlardan öyrənən tabiinlər nəslinə mənsub idilər.

Aşağıda Quranın on kanonik qiraət imamının adlarını təqdim edirik:

Nafi əl-Mədəni (vəf. h. 169-cu il) — ondan Varş və Qalun rəvayət etmişlər.

İbn Kəsir əl-Məkki (vəf. h. 120-ci il) — ondan əl-Bəzzi və Qunbul rəvayət etmişlər.

Əbu Əmr ibn əl-Əla əl-Bəsri (vəf. h. 154-cü il) — ondan əd-Duri və əs-Susi rəvayət etmişlər.

İbn Amir əd-Diməşqi (vəf. h. 118-ci il) — ondan Hişam və İbn Zəkvan rəvayət etmişlər.

Asim əl-Kufi (vəf. h. 127-ci il) — ondan Şubə və Hafs rəvayət etmişlər (Hafsın qiraəti bu gün dünyada ən geniş yayılmış qiraətdir).

Həmzə əz-Zəyyat əl-Kufi (vəf. h. 156-cı il) — ondan Xələf və Xallad rəvayət etmişlər.

Əl-Kisai əl-Kufi (vəf. h. 189-cu il) — ondan əd-Duri və əl-Leys rəvayət etmişlər.

Əbu Cəfər əl-Mədəni (vəf. h. 130-cu il) — ondan İbn Vərdan və İbn Cəmmaz rəvayət etmişlər.

Yaqub əl-Həzrəmi (vəf. h. 205-ci il) — ondan Ruveys və Rauh rəvayət etmişlər.

Xələf əl-Bəzzar əl-Bağdadi (vəf. h. 229-cu il) — ondan İdris və İshaq rəvayət etmişlər.

Bu qiraət variantlarının hər biri kəsilməz bir ötürücü zəncirinə (sənəd) malikdir və ərəb dilinin qaydalarına tam uyğundur. Onlar bir-birinə zidd deyil, əksinə, Quranın ilahi mühafizəsini təmin edərək mətnin mənasını tamamlayırlar.

Müsəlman alimləri yekdilliklə qəbul edirlər ki, bu imamlardan nəql olunan qiraət variantları onlara “təvatür” yolu ilə — yəni kütləvi, kəsilməz və şübhə doğurmayan bir ötürmə zənciri vasitəsilə çatmışdır. Sonrakı hər bir nəsil bu elmi özündən sonrakına diqqətlə ötürmüş və onu günümüzə qədər dəyişməz olaraq qoruyub saxlamışdır. Bu, Qiyamət gününə qədər, yəni Allah Quranı insanların qəlbindən silənə qədər belə də davam edəcəkdir. Beləliklə, Uca Allah Öz vədinə əməl etmişdir və etməkdədir:

(mənası): “Şübhəsiz ki, Zikri (Quranı) Biz nazil etdik və sözsüz ki, Biz də onu (hər cür təhrifdən) qoruyacağıq”. (əl-Hicr surəsi, 15:9)

İndi isə biz qiraət növlərindən birinə — müsəlman dünyasında ən məşhur və ən geniş yayılmış olanına qayıdırıq. Məqaləni uzatmamaq üçün digər variantları nəzərdən keçirməyəcəyik. Bu mövzuda daha dərin bilik əldə etmək istəyənlərə Quran mütəxəssislərinə (hafiz və qarilərə) müraciət etmələri tövsiyə olunur; onlar kanonik qiraətlər arasındakı fərqləri ətraflı şəkildə izah edə bilərlər.

Asim ibn Əbu ən-Nəcudun Quran qiraəti metodu

Asim ibn Əbu ən-Nəcud — Quranın yeddi görkəmli ilahiyyatçı və qarilərindən beşincisidir. Asimin Hafs əl-Kufi vasitəsilə ötürülən qiraəti, müsəlman dünyasında Müqəddəs Kitabın ən geniş yayılmış və populyar oxu üsuludur.

İmam Asim böyük bir tabiin idi. Hənbəli məzhəbinin banisi imam Əhməd ibn Hənbəl belə imam Asim haqqında böyük hörmət və ehtiramla danışardı.

O, hələ gənc yaşlarından etibarən Quranı qırx il ərzində Müqəddəs Kitabı tədris etmiş Kufənin əsas qarilərindən biri — məşhur Əbu Əbdürrəhman əs-Süləminin rəhbərliyi altında öyrənməyə başlamışdır.

Asimin ikinci müəllimi Zirr ibn Hübeyş, üçüncüsü isə Əbu Əmr Səd ibn İlyas əş-Şeybani olmuşdur. Onların hər biri öz növbəsində Abdullah ibn Məsudun tələbələri idilər.

Diqqətəlayiqdir ki, Asimin ilk iki müəllimi (əs-Süləmi və Zirr) qiraəti həmçinin xəlifələr Osman və Əlidən də öyrənmişdilər. Əbdürrəhman əs-Süləmi isə Übeyy ibn Kəb və Zeyd ibn Sabit kimi səhabələrdən dərs almışdı. Beləliklə, onun bilik zənciri (İbn Məsud, Osman, Əli, Übeyy və Zeyd vasitəsilə) birbaşa Allahın Rəsuluna ﷺ gedib çıxır.

İmam əs-Süləmidən sonra Asim qiraət elmində hər tərəfdən şagirdləri özünə cəlb edən, qəbul edilmiş bir imam və şeyx səviyyəsinə yüksəldi. O, Quran elmlərinə mükəmməl yiyələnmişdi, gözəl səsi var idi və öz qiraəti ilə dinləyiciləri valeh edirdi. Qiraət elmi ilə yanaşı, Asim ibn Əbu ən-Nəcud fiqh, hədisşünaslıq və ərəb dilçiliyi sahələrində də dərin biliklərə sahib idi.

Onun çoxsaylı şagirdləri arasında bütöv bir tanınmış alimlər pleyadası var: Hafs ibn Süleyman, Şubə ibn Əyyaş, Aban ibn Təğlib, Aban ibn Yezid əl-Attar, İsmayıl ibn Mücahid, Həsən ibn Saleh, Hammad ibn Zeyd, Hammad ibn Əbu Ziyad, Hammad ibn Amr, Süleyman ibn Mihran əl-Aməş, Xəlil ibn Əhməd, Harun ibn Musa və bir çox başqaları. Lakin məhz Hafs ibn Süleyman və Şubə ibn Əyyaş onun kanonik qiraətinin iki əsas ötürücüsü (ravi) olmuşlar.

İmam Hafsa gəlincə, Əbu Hişam ər-Rifai iddia edirdi ki, o, imam Asimin Quran qiraəti (metodikası) sahəsində ən bilikli şagirdi idi. Bununla belə, Asimin iki əsas varisi olan Hafs və Şubənin qiraət metodları arasında müəyyən fərqlər müşahidə olunur.

İmam İbn Mücahidin araşdırmalarına əsasən, onlar arasındakı fərqlər mətnin 520 yerindəki hərfləri əhatə edir. Bununla yanaşı, imam Hafsın Asimdən nəql etdiyi qiraət kanonu kəsilməz zəncirlə Əli ibn Əbu Talibə gedib çıxır. İmam Şubənin eyni müəllimdən (Asimdən) mənimsədiyi kanon isə Abdullah ibn Məsuda dayanır.

Beləliklə, Şeyx Asim Hafsa Əlidən gələn versiyanı, Şubəyə isə İbn Məsuddan gələn versiyanı öyrətmişdir. Bu variantların hər ikisi tamamilə mötəbər və kanonik hesab olunur.

Onlar arasındakı fərqlərin xarakterini nümayiş etdirmək üçün bir səciyyəvi nümunə gətirək (vurğulayaq ki, hər iki variant haqdır və qəbul edilmişdir): "əl-Bəqərə" surəsinin 260-cı ayəsindəki

"جُزْءًا"

(cuz’an — hissə) sözünü imam Hafs ənənəvi şəkildə —

"جُزْءًا"

 (cuz’an) kimi oxuyur. İmam Şubə isə həmin sözü

"ز"

 (zəy) hərfinə "zəmmə" (u) saiti əlavə edərək

"جُزُءًا"

 (cuzuən) kimi oxuyur.

Bu fərqlilik linqvistik xüsusiyyətlərlə izah olunur: Hafsın variantı Təmim və Əsəd qəbilələrinin dialektinə, həmçinin Kufə (Asimin yaşadığı bölgə) sakinlərinin dilinə uyğundur. Şubənin variantı isə Hicaz əhalisinin ərəb dili normalarını əks etdirir.

İmam Şubə də eynilə Hafs kimi görkəmli bir imam, nüfuzlu bir alim, qiraət elmində dəlil (höccət) və sünnənin ən tanınmış nümayəndələrindən biri idi. Onun nəql etdiyi qiraət metodu (rəvayət) da tamamilə mötəbərdir və birbaşa ortaq müəllimləri olan imam Asimə dayanır.

İmam Hafsın qiraət variantına gəlincə, bu metod çoxsaylı şagirdlər vasitəsilə ötürülmüşdür. Onun ən məşhur raviləri (ruvvat) sırasına bunlar daxildir: Hüseyn ibn Məhəmməd əl-Mərvəzi, Əmr ibn əs-Səbbah, Übeyd ibn əs-Səbbah, Fəzl ibn Yəhya əl-Ənbari, Əbu Şüeyb əl-Kəvvas və başqaları.

Hafsdan və onun şagirdlərindən bu qiraət kanonunu mənimsəyən hər bir nəsil, onu növbəti nəslə vicdanla ötürmüş, bunun sayəsində həmin qiraət günümüzə qədər dəyişməz şəkildə gəlib çatmışdır.

Quranın bu kanonik qiraət növləri müsəlman dünyasında bu gün də diqqətlə qorunur və öyrənilməyə davam edir. Xatırladaq ki, İslam elmində Müqəddəs Quranın “əl-Qiraətül-Aşara” (On qiraət) kimi tanınan on kanonik oxunuş növü ümumi qəbul edilmişdir.

İmam Asim hicri 127-ci ildə Kufədə vəfat etmişdir. Bu gün, əsrlər sonra, milyonlarla müsəlman Quranı məhz Allahın Rəsulundan kəsilməz bir zəncirlə ötürülən Asim metodu ilə oxuyur. Həqiqətən də, Uca Allah Quranı və sünnəni belə alimlər, imamlar və onların şagirdləri vasitəsilə qoruyur.