SUALLARINIZ
Бизим һәјәтимиздә пишик јашајыр. Чохалмамасы вә саһибсиз пишикләрин олмамасы үчүн ону стерилизасија етмәк истәјирдим. Билирәм ки, Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә, фајда варса, пишикләри стерилизасија етмәк олар. Үмумијјәтлә һејванлары ахталамаға иҹазә верилирми?
Имам Әбу Һәнифә мәзһәби.
Имам Әләддин әл-Һәскафи “Әд-Дүр әл-Мухтар” китабында белә јазыр: “Һејванлары, һәтта пишији дә ахталамаға иҹазә верилир... Анҹаг елм адамлары буну јалныз фајда олдугда гануни тапдылар. Әҝәр бунун фајдасы јохдурса, онда бу гадағандыр”.
Имам Ибн Абидин субшәрһләрдә јазыр: “Әл-Һәсгафинин алимләрин гәрары илә бағлы сөзләри, әзәлә күтләсинин артмасына еһтијаҹ олдугда (әти истеһлак едилмәсинә иҹазә верилән һејванлар үчүн) вә һејванын агрессивлијини арадан галдырмаг лазымдырса, һејванларын кастрасијасына иҹазәсини нәзәрдә тутур.
Имам Малики мәзһәби.
Имам Әли бин Хәләф әл-Малики өзүнүн “Кифајәт-Талиб әр-Рәббани” китабында бунлары јазыр: “Һәр һансы бир һејваны ахталамаға иҹазә вар вә бунда һансы һејванын әтини јемәјә иҹазә вериләнә арзуолунмазлыг(кәраһәт) јохдур. Пејғәмбәрин ﷺ гадаған етдији үчүн атларын ахталанмасы гадағандыр. О ки галды гатыр вә ешшәкләри ахталамаға, буна иҹазә верилир”.
Имам Әли әл-Әдави бу китаба субшәрһләрдә ашағыдакылары јазыр: “Бәзи алимләр “Әт-Тәлгин” китабынын мүәллифинин атларын ахталанмасынын арзуолунмазлығындан бәһс етдијини чатдырмышлар: “Ат гудуз дејилсә, атлары ахталамаг арзуолунмаздыр”. Бу һалда ону ахталамаға иҹазә верилир”.
Вә онун (Ибн Хәләфин) илк фикирлә мәһдудлашмасы бу фикрин даһа әсасландырылмыш олдуғуну ҝөстәрир”.
Имам әш-Шәфии мәзһәби.
Имам әл-Нәвави “Сәһиһ Мүслимә” шәрһләриндә бунлары јазыр: “Имам әл-Бәгави демишдир: “Әти јемәјә иҹазә верилмәјән һәр һансы бир һејваны ахталамаг гадағандыр. Әти јејилә билән һејвана ҝәлинҹә, о, бала оланда стерилизасија едилә биләр, вә бөјүјәндә гадағандыр”.
Имам Әһмәд мәзһәби.
Имам әл-Бәһути “Кәшаф әл-Кина” китабында ашағыдакылары јазыр: “Хырда бујнузлу мал-гара вә хорузлардан башга һејванлары кастрасија етмәк арзуолунмаздыр”. “Әл-Мүнтәһа” китабынын мүәллифи демишдир: “Һејванлары ахталамаг арзуолунмаздыр”. Имам Әһмәд, һејван һәр һансы бир чатышмазлыг ашкар етмәдији тәгдирдә хырда бујнузлу мал-гаранын вә диҝәр һејванларын кастрасијасыны севмирди. Һәмчинин о демишдир:”Һәр һансы бир һејванын ахталанмасы мәним хошума ҝәлмир”.
Нәтиҹә:
- Имам Әбу Һәнифә мәзһәби:
Һәр һансы бир һејваны ахталамаг олар, әҝәр бунда фајда варса.
- Имам Малики мәзһәби:
Әти јемәјә иҹазә верилән һејваны, һәмчинин ешшәк вә гатырлары кастрасија етмәк олар. Атлара ҝәлдикдә исә, онларын кастрасијасына иҹазә верилмәси мәсәләсиндә полемика вар. Һејванын гудузлуғу истисна тәшкил едир.
- Имам әш-Шәфии мәзһәби:
Јалныз әти јемәјә иҹазә верилән һејванлар вә јалныз һәјатларынын еркән дөврүндә кастрасија едилә биләр.
- Имам Әһмәд мәзһәби:
Хырда бујнузлу мал вә хорузлардан башга бүтүн һејванларын кастрасијасы арзуолунмаз һесаб олунур.
Нијә ҹүмә ҝүнү мүгәддәс вә ја бајрам ҝүнү һесаб олунур?
Имам Мүслим өзүнүн “Сәһиһү Мүслим” топлусунда ҹүмә ҝүнүнүн фәзиләтинә даир ашағыдакы һәдиси верир: “Ҝүнәшин доғдуғу ән јахшы ҝүн - ҹүмә ҝүнүдүр. Бу ҝүндә Аллаһ ﷻ Адәми јаратмышдыр. Бу ҝүндә Адәм Ҹәннәтә варид олмушдур, һәмин ҝүн орадан чыхарылмышдыр. Мәһшәр ҝүнү дә ҹүмә ҝүнү ҝәләҹәк”.
Имам Ибн Мәҹаһ өзүнүн “Сүнән” топлусунда бир һәдис ситат ҝәтирир: “Пејғәмбәр ﷺ дејиб: “Һәгигәтән, бүтүн ҝүнләрин ағасы вә Аллаһын јанында ән бөјүк ҝүн ҹүмә ҝүнүдүр вә бу ҝүн Аллаһ дәрҝаһында Гурбан бајрамы вә Оруҹлуг бајрамындан даһа бөјүкдүр. Онун беш хүсусијјәти вар.
Аллаһ ﷻ ҹүмә ҝүнү Адәми јаратмыш вә ону Ҹәннәтдән јерә ендирмишдир, һәмчинин ҹүмә ҝүнү дә ону өлдүрмүшдүр. Вә бу ҝүндә елә бир вахт вардыр ки, Аллаһ бәндәсинә һарам бујурмадығы тәгдирдә истәдији һәр шеј вериләҹәкдир. Ҹүмә ҝүнү Гијамәт ҝүнү ҝәләҹәк. Јахын бир мәләк вә ја ҝөјләр, јер, күләк, дағлар, дәниз олсун, ҹүмә ҝүнүндән горхмајан бир шеј јохдур”. (Горхунун сәбәби одур ки, һәмин ҝүндә Гијамәт ҝүнү ҝәләҹәк, дирилтмә олаҹаг вә һесабат вериләҹәкдир).
Имам Әбдүррауф әл-Мәнави өзүнүн “Фејз әл-Гәдир” китабында јазыр: “Һәдисдә ҝөстәрилән бәзи һадисәләрин мәһз ҹүмә ҝүнү баш вермәси онун фәргли үстүнлүјүнү ҝөстәрир. Белә ки, Адәмин Ҹәннәтдән чыхарылмасы, бир һиссәси пејғәмбәрләр вә Аллаһын севимлиләри олан инсан нәслинин мөвҹудлуғунун сәбәбидир. Бу һәм дә јер үзүндә инсанын ҹанишинлијинин сәбәбидир. Сонра, Гијамәт ҝүнүнүн ҹүмә ҝүнүндә башланмасы - инсанларын ән јахшыларына тез бир заманда мүкафат верилмәсинин вә онларын фәхри статусларынын мүәјјәнләшдирилмәсинин сәбәбидир. Бу ҝүнүн һадисәләринин онун үстүнлүјүнү ҝөстәрмәдији иддиасы исә јолверилмәздир”. Әл-Гади Ијад демишдир: “Һәгигәтән Аллаһ бу ҝүнү уҹалтмыш вә бәндәләринә бу ҝүндә топлашыб өз Јараданыны Она ибадәтлә уҹалтмағы әмр етмишдир”.
Мәһрәмин мүшајиәти олмадан гадынлара гыса бир мәсафәјә (10-40 км) сәјаһәтә иҹазә верилирми?
Имам әр-Рәмли “Ниһајәт үл-Муһтаҹ” китабында јазыр: “Гадынын мүәјјән бир груп гадынла јола чыхмасы, фәрз етмәк истисна олмагла, гыса бир мәсафәдә дә тамамилә гадағандыр”.
Шәфии мәзһәбиндә бу фикир даһа доғру һесаб олунур.
Анҹаг имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә, јол мәсафәси 81-88 километрә чатмырса, сәјаһәт сәфәр сајылмыр вә гадын мәһрәмин мүшајиәти олмадан белә бир јола чыха биләр, анҹаг јолда галан тәһлүкәсизлик тәдбирләринә риајәт етмәклә.
Имам ән-Нәвави “Әл-Мәҹму” китабында Әбу Һәмид әл-Исфиранинин сөзләрини верир, һансы ки дејир: “Сәфәрдә (Әбу Һәнифәнин фикринҹә) мәһрәмин зәрури олдуғу мәсафә - үч ҝүнлүк јол (81-88 км), пијада вә ја атла, јемәк вә диҝәр лазым олан шеј үчүн мәсафәсидир. Әҝәр мәсафә бундан аздырса, онда имам Әбу Һәнифәнин фикринҹә, гадын үчүн мәһрәмин мүшајиәти зәрури һесаб едилмир.
Имам әш-Шејбани әл-Һәнәфи “Әл-Һүҹа” китабында јазыр: “Гадынын Аллаһ Елчиси тәрәфиндән гадаған едилмиш сәфәри - намазын гысалдылмасына имкан верән бир јолдур, чүнки гадынын даһа аз мәсафәјә (намазын гысалдылмасына иҹазә вермәјән) сәјаһәт етмәсинә мәһрәм олмадан иҹазә верилир. Вә белә бир сәфәр сәјаһәт сајылмыр”.
Нәтиҹә:
- Имам әш-Шәфии мәзһәбинә әсасән гадынын фәрз һәрәкәтләр (мәсәлән, һәҹҹ вә ја үмрә) истисна олмагла, мәһрәмин мүшајиәти олмадан һәр һансы бир мәсафәјә ҝетмәси гадағандыр.
- Имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә, әҝәр јолун узунлуғу үч ҝүнлүк јол мәсафәсиндән (81-88 км) аздырса, онда сәфәр сәјаһәт сајылмыр вә гадын мәһрәмин мүшајиәти олмадан белә јола чыха биләр, анҹаг јолунун тәһлүкәсизлијинә зәманәти илә.
Алыҹы бир нечә ҝүн әввәл алдығы әтин ијләнмиш олдуғуну иддиа едәрәк ҝери гајтармаг истәди. Бу вәзијјәтдә сатыҹы неҹә олмалыдыр? Һансы һалларда сатыҹы малы ҝери гајтармаг һүгугуна маликдир?
“Туһфәт әл-Муһтаҹ” китабында алим Ибн Һәҹәрәл-Һәјтәми јазыр: “Алыҹы малда чатышмазлыг тапарса, ону ҝери гајтармаг һүгугуна маликдир. Сатыҹы мөвҹуд чатышмазлығы ҝөрсә, малын пулуну гајтармалыдыр...”
Белә чатышмазлыг алгы-сатгы заманы ашкар едилмиш вә ја ондан сонра ортаја чыхан, лакин алыҹы малы ҝөтүрмәдән вә ја сатыҹы өдәниши гәбул етмәздән әввәл оландыр. Һәм дә бу чатышмазлыг сөвдәнин ләғви заманы да олмалыдыр.
Мал сатыҹы тәрәфиндән гәбул едилмәлидир, әҝәр ону гүсурлу едән вә ја дәјәрдән салан чатышмазлыглар варса-бирбаша тәјинатыны итирдијинә ҝөрә.
Малы ҝери гајытмаг һүгугу әлдә етмәк үчүн сатыҹы онун мөвҹуд гүсуру вә ја мал әлә алынана кими олан чатышмазлығы барәдә алыҹыја мәлумат вермәлидир. Гүсур ашкар едилдикдән дәрһал сонра малы гајтармалыдыр.
Малда чатышмазлығы ашкар етдикдән сонра ону алыҹыја гајтармағын тәҹили олдуғуну билмәмәси барәдә сатыҹынын вердији зәманәтләр нәзәрә алыныр. Алыҹы һеч бир сәбәб олмадан ҝери гајтармағы хәбәрдар етмәдән буну тәхирә салырса, онда ҝери гајтарма һүгугуну итирир”.
Нәтиҹә:
- Алыҹы малда сатын алмадан әввәл јаранан вә ҝери гајтарылма заманы ашкар чатышмазлыг ашкар едәрсә, сатыҹы малы ҝери алмаға вә пулу гајтармаға борҹлудур. Бу, алыҹынын ҝеҹикмәдән, гүсур ашкар едилдикдән дәрһал сонра сатыҹыја бу барәдә хәбәрдарлыг етмәси вә малы тәҹили олараг гајтармасы шәртиләдир.
- Алыҹы бу шәртләр барәдә мәлуматсызлығыны әсас ҝәтирәрәк ҝери гајтармағы ҝеҹикдирирсә, бу һалда да сатыҹы малы ҝөтүрүб пулу гајтармаға борҹлудур.
