Пис еколоҝија? - Јох! Пис биз өзүмүзүк…
Пис еколоҝија? - Јох! Пис биз өзүмүзүк…
Еколоҝија - ҝәнҹ, лакин ҝүндән-ҝүнә бизим үчүн ҝетдикҹә даһа чох лазым олан елмдир
Гуран инсана хатырладыр ки, Аллаһ ганунларына етинасызлыг, мәһәл гојмамаг, әтраф дүнјаја әдаләтли мүнасибәтдән имтина етмәк вә тәбиәти өз шылтаглыгларына табе етмәк планетимизин мәһви илә тәһлүкәлидир: “Әҝәр һәгигәт онларын истәкләриндән асылы олсајды, онда ҝөјләр, јер вә онларда оланлар корланыб ҝедәрди” (“әл-Муминун” сурәсинин 71-ҹи ајәсинин мәнасы).
Тәбиәтин бүтүн немәтләриндән сәмәрәсиз истифадә едәрәк инсанлар тәбиәти мәһв едә-едә илк нөвбәдә өзләрини мәһв етдикләрини һеч ҹүр баша дүшмәк истәмирләр. Бүтүн дүнја екологлары хәбәрдарлыг едәрәк һәјәҹан тәбили чалырлар ки, әҝәр биз дајанмасаг, фикримизи дәјишмәсәк, еколожи фәлакәтдән гача билмәрик.
Ушаг бағчасындан башлајараг бизә әтраф мүһитә гајғы ҝөстәрмәји өјрәдирләр, амма бөјүдүкҹә һәр биримиз онунла истәдијимизи едирик. Вә һеч дә ән јахшы шәкилдә јох.
Әтраф мүһитә, дөвләтә, башга шәхсә, динә, ҹәмијјәтә вә саирәјә мүнасибәтдә бу дүнјада һәр бир инсана мүәјјән вәзифәләр гојулур вә онлара аид о, мүәјјән һүгуглара маликдир. Әтраф мүһитдән данышаркән, һәјатымыз үчүн лазым олан тәбии еһтијатлары ондан алмаг һаггымыз вар, лакин истифадә етдијимиз тәбиәт һәдијјәләрини әвәз едәрәк ону бәрпа етмәјә дә борҹлујуг.
Һамыја мәлум фактдыр ки, тәбии еһтијатлар ашағыдакы груплара бөлүнүр: түкәнән вә түкәнмәз (ҝүнәш енержиси, су, һава енержиси, јердахили истилик). Өз нөвбәсиндә түкәнәнләр бәрпа олунан (флора, фауна, су еһтијатлары) вә бәрпа олунмајанлара (минерал еһтијатлар) бөлүнүр. Әҝәр биз түкәнмәз еһтијатлардан мәһдудијјәтсиз мигдарда истифадә едә билириксә, бәрпа олунмајан еһтијатлары расионал шәкилдә сәрф етмәлијик. Дүшүнүрәм ки, Јер үзүндә јашајан һәр кәс ән азы бир дәфә тәбиәтимизин башына нә ҝәләҹәјини дүшүнсәјди, әҝәр 7 милјард инсандан һәр бири өз һүгугларыны она тәгдим етсә, ондан ән дәјәрли шејләри ҝөтүрүб бунунла јанашы она мүнасибәтдә мәһәл гојмасајды, бу ҝүнүн белә кәдәрли мәнзәрәси олмазды.
Биз һеч вахт унутмамалыјыг ки, Аллаһ тәбиәти мүвазинәт (таразлыг) принсипи әсасында јаратмышдыр, бу таразлығы горумаг јер үзүндә һәр бир инсанын борҹудур. Аллаһ-тәала инсана ағыл вериб. Ағылын көмәји илә инсан тәбиәт үзәриндә мүәјјән ҝүҹә саһибдир, лакин бу, һеч дә диҝәр ҹанлылар үзәриндә мүтләг үстүнлүк олдуғу демәк дејилир. Әксинә, Аллаһын јарадылышыны горумаг үчүн она мәсулијјәт гојулур.
Инсанын биотик дөвр зәнҹиринин мүәјјән әлагәләрини Јер үзүндән силдији һаггында чох мисаллар вар. Бу һәрәкәтләрин сәбәбләри мүхтәлиф иди (зәрәрли һәшәратларын, зәрәрли һејванларын мәһв едилмәси вә ја шәхси мәнафе: гијмәтли хәзләр, надир гуш әти вә с.).Бу һәрәкәтләрин нәтиҹәләри елә бу адамлар үчүн чох ағыр иди. Мәсәлән, ашағыдакы вәзијјәти нәзәрдән кечирәк: биз гур-гур гурбағаларын чох јүксәк сәслә сәс-күј салдығы ноһурун јахынлығында јашајырыг, онлар бизә, мүвафиг олараг, мане олурлар вә онлардан гуртулмаг истәјирик. Сонда нә әлдә едирик? Гурбағаларын әввәлләр једији һәшәратларын (ағҹаганадлар, милчәкләр) сајы артмаға вә бунунла да бизә даһа чох зәрәр вермәјә башлады. Бу мисалы мән она ҝөрә ҝәтирдим ки, бүтүн охуҹулара садә дилдә изаһ едим: инсан мүәјјән мараглар ҝүдәрәк мүәјјән һејван, битки нөвләринин бүтүн сүрүләрини, групларыны амансызҹасына мәһв едир.
Онлары мәһв едәрәк, инсан өзүнә зәрәр вердијини анламагдан имтина едир, әҝәр өзү буну һисс етмирсә, бу, шүбһәсиз ки, онун нәслинә тәсир едәҹәкдир. Аллаһ дүнјамызда һәр шеји баланслы шәкилдә јарадыб вә нәјисә дәјишмәјә инсанын һаггы јохдур.
Инсанын тәбиәтә мүнасибәти
Ислама ҝөрә тәбиәтә мүнасибәт гысаҹа ифадә едиләрсә, ашағыдакы тезисләр формалашдырыла биләр:
- әтраф мүһит - Аллаһын јарадылышыдыр вә биз ону горумаға борҹлујуг;
- тәбиәтин бүтүн һиссәләри Уҹа Аллаһы тәрифләмәк үчүн јарадылмышдыр;
- инсан – Јер үзүндә ҹанлыларын јеҝанә нүмајәндәси дејил. Аллаһ истәклисинин дедији кими, бүтүн һејван вә биткиләр јахшы рәфтара вә горунмаға лајигдир;
- бизим тәбиәтимиз тәкҹә бизим үчүн - индики нәсил үчүн јарадылмајыб, биз ону ҝәләҹәк нәсилләр үчүн дә сахламалыјыг.
Биз һеч бир һалда унутмамалыјыг ки, инсан јалныз тәбии еһтијатларын истифадәчисидир. О, һеч бир һалда тәбиәт дағыдыҹысы олмамалыдыр... Тәәссүф ки, бизим сивил әсримиздә биз јалныз бу мәнзәрәни мүшаһидә едирик вә бунун үчүн сонсуз тәбии, гаршысыалынмаз һава шәраити (дашгынлар, сунами, фыртына, туфан, гасырғалар вә с.) өдәјирик.
