Намазда ајагларын дүзҝүн вәзијјәти
Намазда ајагларын дүзҝүн вәзијјәти
Билдијимиз кими, ајаг үстә дурмаг намазын зәрури, ваҹиб тәркиб һиссәсидир. Бәс намазда неҹә дүзҝүн дајанмалыдыр? Јәгин ки, чохлары бу суалы өзләринә верибләр, чүнки биз намаз гыланда мүхтәлиф ҹүр дајаныб нaмaз гылaнлaры ҝөрүрүк. Бириләри ајагларыны бир јердә, о бириләри исә аз гала бир метр енлијиндә гојурлар.
Беләликлә, намазда неҹә дүзҝүн дурмаг лазымдыр?
Шәфии мәзһәбинин нүфузлу алими Ибн Һәҹәр Әл-Һәјтәми бу барәдә белә јазыр:
«Намазда алим Әл-Әрдәбилинин өзүнүн «Әл-Әнвәр» китабында ҝәтирдији вә она әсасән аддымларын арасында дөрд бармаг енлијиндә мәсафә гојмаг јахшыдыр фикринин әксинә (зиддинә) олараг ајагларын арасында бир гарыш мәсафә сахлајыб дајанмаг арзу олунур. Доғрудан да, әввәлки алимләримиз бирмәналы тәсдиг едирдиләр ки, сүҹуд заманы һәр ики ајаг арасында бир гарыш мәсафә гојмаг јахшыдыр». («Туһфәт әл-муһтаҹ»)
Шәфии мәзһәбинин диҝәр алими Абдулһәмид Әш-Ширвани «Түһфәт әл-мүһтаҹ» китабына өз шәрһләриндә јазыр:
«Гарыш дејәндә нaмaз гылaнын гарышы дејил, бу мәсафәни мүәјјән етмәк үчүн һамы тәрәфиндән гәбул едилмиш мигдар (өлчү) нәзәрдә тутулур (24-25 см). Вә буна дәлил сәҹдәдә ајагларын гојулмасы аналоҝијасыдыр (гијасыдыр). Јәни ајаг үстә дуранда аддымларын арасында гојулан мәсафәјә даир һеч бир ҝөстәриш ҝәлиб чатмамышдыр, сүҹуда даир исә – чатмышдыр. Буна ҝөрә дә биз бу ҝөстәриши намазда дурмаг вәзијјәтиндә ајагларын гојулушуна даир дә тәтбиг едирик». («Һашијә әш-Ширавани») Абдулһәмид Әш-Ширвани елә бу китабда Мүһәммәд Әр-Рәмлинин сөзләрини ҝәтирир:
«Ајаглары бир-биринә чох јахын гојмаг јахшы дејил. Һәмчинин бир ајағы габаға чәкиб онлары бир хәтдә гојмамаг да јахшы дејил». («Һашијә Әш-Ширавани»).
Һәнәфи мәзһәбинин алими Ибну-Абидин «Әд-Дүрр әл-Мүхтар» китабына шәрһ олан өзүнүн мәшһур «Рәдд әл-Мүхтар» китабында белә јазыр: «Намазда дуран заман ајагларын арасында дөрд бармаг өлчүдә мәсафә гојмаг јахшыдыр. Чүнки белә мәсафә намазда мүтилик вәзијјәтинә наил олмаға көмәк едир (сәбәб олур). О ки галды сәһабәләр өз топугларыны бир-биринә гысырдылар дејилән һәдисә, бу, коллектив намаза аиддир. Вә бу о демәкдир ки, онлар бир-биринин јанында дурмушдулар». Һәнәфи мәзһәбинин диҝәр нүфузлу алими Бәдрүдин Әл-Ајни өзүнүн «Әл-Бинајә» китабында бу суала дәгиг İбну-Абидин кими ҹаваб верир.
Малики мәзһәбинин алими Әд-Дүсуги фәтва чыхаранда маликиләрин истинад етдикләри өзүнүн мәшһур шәрһләриндә белә јазыр:
«Намазда ајагларын арасында мәсафә сахламадан онлары бир-биринин јанында гојмаг јахшы дејилдир. Һәмчинин ајаглары чох аралы гојуб дајанмаг да арзу олунмур. Јәни намазда ајагларын арасында орта мәсафә гојуб дурмаг јахшыдыр». («Әш-Шәрһ Әл-Кәбир»)
Һәнбәли мәзһәбинин алими Ибн Гүдәмә Әл-Мәгдиси өзүнүн «Әл-Муғни» китабында бу барәдә белә јазыр:
«Намазда ајаглары сәрбәст гојмаг јахшыдыр. Јәни бир-биринә чох јахын гојмаг јахшы дејил, һабелә чох аралы да гојмаг јахшы дејилдир».
Бүтүн јухарыда дејиләнләрдән биз баша дүшдүк ки, бу мәсәлдә үч рәј вар.
1.Шәфии мәзһәбинин сәһиһ рәји:
Намаза дуранда ајагларын арасында бир гарыш мәсафә гојмаг јахшыдыр.
Вә бу һәр конкрет (мүәјјән) шәхсин гарышы дејил, бу ҝүнкү өлчүләрлә 24-25 см бәрабәр мүәјјән һәҹм, кәмијјәтдир.
2.Һәнәфи мәзһәбинин рәји вә шәфии мәзһәбинин аз етибарлы, аз мөтәбәр рәји:
Намазда дуран заман ајагларын арасында әлин дөрд бармағына бәрабәр мәсафә гојмаг арзу олунур.
3.Малики вә һәнбәли мәзһәбләринин рәји:
Нaмaз гылaнын ајаглары арасында гојулмасы арзу олунан мүәјјән мәсафә јохдур. Јахшысы одур ки, ајаглары сәрбәст гојуб дајанасан. Ајаглары бир-биринин јанында, јап-јахын, јанашы гојмаг, һабелә бир бириндән чох узаг да гојмаг јахшы дејил.
Бу үч рәјә әсасән, намазда ајагларын вәзијјәтиндә киши вә гадын арасында, бөјүк вә кичик арасында, ири вә кичик бәдәнли адамлар арасында, фәрди вә коллектив намаз арасында фәрг јохдур. Һамы јухарыда ҝөстәрилән мәсафәни ҝөзләсә јахшыдыр.
Һүгугшүнаслыг саһәсиндә мүасир зәманәнин нүфузлу алими мәрһум Вәһбәт Әз-Һүһејли дә өзүнүн «Әл-Фигһ әл-ислами вә әдилләтуһ» китабында бу фикрә ҝәлмишдир.
Вә бурада мүнасиб суал доғур: белә һалда Имам Бухари вә башгалларынын Әнәс вә Нүмән бин Бәширдән нәгл етдикләри сәһиһ һәдиси неҹә баша дүшмәлидир:
«Биз ҹaмaaт намазда бизләрдән киминсә һәтта өз топуғуну онун јанында дуранын топуғуна неҹә гысмағыны ҝөрүрдүк» (Бухари).
Бу суала һәдисшүнаслыг саһәсиндә мүасир дөврүн бөјүк алими Нуруддин Итр өзүнүн Ибн Һәҹәр Әл-Асгәләнинин «Булуғ әл-Мәрәм» китабына шәрһ олан «Илам әл-әнәм» китабында ҹаваб вермишдир:
«Бизим ҝүнләрдә адамлар пејда олублар, һансылар сәһвән тәсдиг едирләр ки, коллектив намазда чијнини јанында дуранын чијнинә гысмаг кифајәт дејил, мәһз ајаглары гысмаг лазымдыр. Онлар буну еләјирләр, һәтта ону һесаба алмајараг ки, чијинләр гысылыб ја да јох, ҝүман едәрәк ки, әкс тәгдирдә сүннәјә риајәт олунмаз. Буна дәлил кими онлар Әнәс вә Нүмән бин Бәширдән нәгл олунан һәдисләрин вариантларыны ҝөстәрирләр: «Биз ҝөрүрдүк ки, бизләрдән кимсә коллектив намазда һәтта өз топуғуну јанында дуранын топуғуна сыхырды».
Лакин һәгигәт беләдир ки, һәдисләрин бу вариантлары бу адамларын тәсдиг етдикләрини ҝөстәрмирләр. Доғрудан да, коллектив намазда дурмагдан дејән бүтүн о чохсајлы һәдисләр топугларын гысылмасы лүзумуну ҝөстәрмирләр. Онлар ону ҝөстәрирләр ки, намазда чијнини јанында нaмaз гылaнын чијнинә сыхмаг јахшыдыр.
Бәзи сәһабәләр исә Пејғәмбәрин ﷺ сыраларда сых дурмаг әмринә табе олараг һәддиндән артыг ҹәһд ҝөстәрир вә бунун нәтиҹәсиндә чијинләрини бир-биринә лап топугларына кими гысырдылар. Јәни ҹәрҝәләрин сыхлашдырылмасында ваҹиби – чијинләрин сыхылмасыдыр, топугларын сыхылмасы исә – бу, икинҹи дәрәҹәлидир.
Бурада һәм дә бир ҹәһәти нәзәрә алмаг лазымдыр ки, сәһабәләр чох арыг идиләр, бу онлара имкан верирди ки, чијинләрини сых гысараг әлавә зәһмәтсиз топугларыны да бир-биринә гысырдылар. Јәни онлар ајагларынын арасында орта мәсафә сахлајараг аддымларыны сәрбәст гојуб дуранда, онларын ајаглары өз-өзүнә гысылырды». («Ылам әл-Әнәм» 2/ 37-43)
Ибн Һәҹәр Әл-Асгәләни өзүнүн мәшһур «Фәтһ әл-Бәри» китабында бу һәдисләрә тәхминән белә изаһлар (шәрһләр) вермишдир:
«Нүмән бин Бәширдән нәгл олунур: «Биз коллектив намазда бизләрдән киминсәнин һәтта өз топуғуну јанында дуранын топуғуна гысдығыны ҝөрдүк». Бу, Пејғәмбәрин ﷺ сыраларда даһа сых дурмаг ҝөстәришинә итаәт етмәкдә һәддиндән артыг ҹәһд ҝөстәрмәјә нишан верир».
Ибну Абидин вә Бәдруддин әл-Ајнинин јаздыгларындан биз һәм дә дәрк еләдик ки, Һәнәфиләр бу һәдиси шәрһ едәрәк дејирләр ки, орада билаваситә мәтн ҝөстәрән дејил, јанында дурмаг нәзәрдә тутулур,
Ибн Һәҹәр Әл-Һәјтәми өзүнүн «Туһфәт әл-муһтаҹ» китабында вә Абдулһәмид Әш-Ширвани шәрһләрдә јазырлар:
«Үмуми намаза ҝөрә хүсуси мүкафат алмаг шәртләриндән бири ону сых ҹәрҝәләрдә, бир-биринә әнҝәл вә әзијјәт јаратмадан гылмагдыр, белә тәрздә ки, башга нaмaз гылaнлaрa чәтинлик јаратмадан бу сыраја даһа бир мөмин дура билмәсин».
Јухарыда дејиләнләрдән баша дүшүлүр ки, коллектив намазы һәјата кечирмәк вә әвәзиндә ијирми једди гат мүкафат алмаг үчүн һәтта чијинләрин гысылмасы, һәлә топугларын гысылмасыны демирик, ваҹиб шәрт дејилдир.
