Суалларыныз

Суалларыныз

Әҝәр шәхс вәфатындан сонра Аллаһ-Тәала вә адамлар гаршысында борҹлар гојарса, өдәнилмәсиндә үстүнлүк һансы борҹлара верилир?

Әҝәр шәхс вәфатындан сонра Аллаһ-Тәала гаршысында зәкат, һәҹҹ, кәфарәт, нәзр (әһд) кими борҹлар вә адамлар гаршысында борҹлар гојарса вә онун малы бүтүн борҹларын әвәз едилмәсинә чатмырса, үстүнлүк Бөјүк Аллаһ гаршысында зәкат вә диҝәр јухарыда дејилән борҹлара верилир, һәтта әҝәр адамлара борҹлар Аллаһ-Тәала һүзурундакы борҹлардан габаг олмушса да. Әҝәр әмлак Аллаһ-Тәала гаршысындакы бүтүн борҹлары әвәз етмәјә чатмырса, онда ону һәр борҹун пајына ујғун бөлүрләр вә бунунла белә әҝәр һәҹҹә ајырылан пај ону јеринә јетирмәк үчүн кифајәт дејил вә бу мәбләғә мәрһумун јеринә һәҹҹә ҝетмәјә разылыг верән адам тапмаг мүмкүн дејилсә, онда бу вәсаит Уҹа Аллаһ гаршысында галан борҹлара там бөлүнүр. Јухарыда дејиләнә илаһијјатчылар дәлил кими Ибн Аббасдан нәгл олунмуш Пејғәмбәр ﷺ һәдисини ҝәтирирләр ки, бир гадын Пејғәмбәрин ﷺ јанына ҝәлиб дејир: “Ја Рәсулүллаһ, мәним анам бир ајын оруҹларыны әвәз етмәдән вәфат етмишдир. Мән онун јеринә оруҹ тута биләрәмми?” О, сорушур: “Әҝәр ананын үзәриндә борҹ олсајды, сән ону өдәјәрдинми?” Гадын ҹаваб верир: “Бәли”. Пејғәмбәр ﷺ дејир: “Аллаһ-Тәала гаршысындакы борҹ ону өдәмәјә даһа чох лајигдир”.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 3, с. 338.

Һашијә әл-бүҹејрәмиәла әл-Хәтиб, ҹ. 3, с. 10.

Сәһиһ Мүслим, № 1148.

Әҝәр адам күчәјә атылмыш банан габығында сүрүшүб ајағыны сындырыбса, габығы атан бундан өтрү мәсулијјәт дашыјырмы?

Иҹтимаи јолдан истифадә едән һәр бир кәс өз һәрәкәтләринин нәтиҹәләринә ҹавабдеһ олмалыдыр. Мәсәлән, әҝәр шәхс иҹтимаи јола зибил, банан габығы вә саирә туллајыб вә бундан сонра орадан кечән буну ҝөрмәјиб тәсадүфән сүрүшүб шикәст оларса, онда бунлары атан баш верән һадисә үчүн мәсулијјәт дашыјыр вә бүтүн зијанын әвәзини вермәлидир. Әҝәр адам тәсадүфән дејил, билә-билә габығы вә саирәни басса, онда онлары атан мәсулијјәт дашымыр. Һабелә шәхс мәсулијјәт дашымыр, әҝәр зибили адамларын ҝәзмәдији јол кәнарына, јахуд өз һәјәтиндә, зибиллијә вә зибил атмаг үчүн мүәјјән олмуш јерләрә атыбса. Әҝәр һәрәкәтдә гәрәзсизлик варса, мәсәлән, зибили һәјәтдән күләк совуруб иҹтимаи јола апарыб, вә кимсә сүрүшүб шикәстлик алыр, онда бу һалда да саһиб мәсулијјәт дашымыр.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әш-Ширванинин субшәрһләри илә), ҹ. 9, с. 16.

Әр арвады бошаманы автоматик, өз-өзүнә бошамаја тәһрик едән һәр һансы бир һәрәкәтлә бағлаја биләрми, мәсәлән, мүәјјән бир евә ҝирмәклә?

Әр бошаманы һәм өз һәрәкәтләри, һәм арвадынын јахуд кәнар адамын һәрәкәтләри илә бағлаја биләр. Әрин өзүнүн һәрәкәтләри илә бағлы вә өзүндә буна сәбәб вә ја да чәкиндирмә олан бошама сөзләри онун бошанмасына тәсир ҝөстәрир, әҝәр о, бу һәрәкәти унутганлыгдан, билмәмәзликдән вә ја мәҹбурән етмәјибсә. Вәзијјәтдән хәбәрдар вә бу бошанмаја лагејд бахмајан арвадын вә кәнар адамын һәрәкәти илә бағлы бошама һәгигидир, әҝәр бу һәрәкәт дә һәмчинин унутганлыг, билмәмәзлик вә мәҹбуријјәт гаршысында едилмәјибсә. Бу һалларда, әҝәр әр, арвад вә диҝәр шәхс бу һәрәкәти унутганлыг вә саирә үзүндән едибләрсә, онда бошанма һесаб олунмур. Әҝәр әрин јухарында дејилән мәгсәдләри јох идисә, јәни мејл вә чәкинмәк үчүн мәгсәд јох идисә вә јахуд бошанма онун һәрәкәти илә бағлы олан шәхс хәбәрсиз вә бу бошамаја лагејд идисә, онда бу бошама һесаб олунур, һәтта әҝәр һәрәкәт унутганлыг вә саирә үзүндән едилмишсә дә. Гејд еләмәк лазымдыр ки, бошаманы һәр һансы бир һәрәкәтлә бағламаг ону ләғв етмир.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 8, с. 118-124. [2] бах: Әсна әл-мәталиб, ҹ. 3, с. 301.

Ҹүмә ҝүнү ахшам вә ја ҹүмәјә кечән ҝеҹә сәфәрә чыхмаг олармы?

јолда вә ја ҝәлиб чатдығы јердә ону гылмаг үчүн имкан олар дејә һеч олмаса ҝүман јохдурса, ҹүмә ҝүнү чыхмаға иҹазә јохдур (һарамдыр). Әҝәр јолчу ҹүмә намазыны јолда, ҝәлиб чатдығы јердә гылмаг имканы ҝүман едирсә вә јахуд о, һансыса сәбәбләрә ҝөрә ҝетмәјә мәҹбурдур, онда она чыхмаға иҹазә вар. О ки галды ҹүмәјә кечән ҝеҹәдә сәфәрә, онда бу арзуолунмаздыр. Гејд: Гејд едәк ки, бу гәрар јалныз иҹазәли сәфәрә аиддир. Әҝәр сәфәр иҹазәли дејилсә (һарам), онда ҹүмә намазыны гылмамыш чыхмаг гәтијјән гадағандыр. Даһа әсасландырылмыш рәјә ҝөрә, јухарыда дејилән гәрар бүтүн сәфәрләрә јајылыр (аиддир): тиҹарәт наминә иҹазәли сәфәрә, фәрз вә ја арзуолунан үмрә наминә фәрз вә ја арзуолунан сәфәрә. Ҹүмәјә кечән ҝеҹә сәфәрә чыхмағын арзуолунмазылығына дәлил кими шәфии мәзһәбинин илаһијјатчылары Пејғәмбәр һәдисини ҝөстәрирләр, һәрчәнд ки о, зәиф һесаб олунур: “Ҹүмәјә кечән ҝеҹә јола чыхан адамы онун јанында олан мәләкләр ләнәтләјәҹәкләр”. Ҹүмә ҝүнү јола чыхмағын һарам олдуғуну илаһијјатчылар мәһз бунунла изаһ едирләр.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 2. с. 415-417.

Һашијә әл-Бүҹејрәми әла әл-хәтиб, ҹ. 2, с. 187.

Дүзҝүн мүалиҹә етмәдијиндән хәстәјә вурдуғу зәрәрә ҝөрә һәким мәсулијјәт дашыјырмы?

Пејғәмбәр ﷺ һәдисиндә дејилмишдир: “Мүвафиг тибби биликләри олмадан мүалиҹә илә мәшғул олан кәс өз мүалиҹәсинин нәтиҹәләри үчүн мәсулијјәт дашыјыр”. (Әбу Давуд, әт-Тирмизи вә башгалары). Демәли, тамдәјәрли тибби тәһсили вә тәҹрүбәси олмајан шәхсин хәстәләрин мүалиҹәси илә мәшғул олмаға һаггы јохдур. Белә адам өз пасијентләринин һәјат вә сағламлығы үчүн там мәсулијјәт дашыјыр. Әҝәр тамдәјәрли тибби тәһсилә вә тәҹрүбәјә малик олан шәхс һәким сәһвләри етмәдән хәстәни дүзҝүн мүалиҹә едәрсә, буна бахмајараг пасијентин сағламлығына зијан дәјсә, онда һәким мәсулијјәт дашымыр. Әҝәр һәким хәстәнин мүалиҹәсиндә ҹидди сәһв бурахыбса вә хәстә бундан зијан ҝөрүбсә, онда һәким мәсулијјәт дашыјыр, һәтта әҝәр о, профессионал (пешәкар) олса да. Һәкимин пешәкарлығы, савадлылығы вә тәҹрүбәси ики танынмыш, пешәкар һәкимин шәһадәти вә јахуд бу һәкимин пешакар олдуғуна ҝөрә һамы тәрәфиндән танынмасы илә мүәјјән олунур. Лакин ики мүтәхәссис тәсдиг етсә ки, бу саһәдә чалышан башга мүтәхәссис хәстәни мүалиҹә едәркән сәһв бурахыб, онда о, нәтиҹәјә ҝөрә мәсулијјәт дашыјыр. Гејд: Әҝәр халг тәбабәти саһәсиндә мүтәхәссис хәстәнин өзүндән вә ја она ҹавабдеһ шәхсдән рәсми иҹазә алдыгдан сонра хәстәни һәҹәмәт вә ганалма васитәсилә мүалиҹә едәрсә, о да бу мүалиҹәнин нәтиҹәси үчүн мәсулијјәт дашыјыр.

МӘНБӘ

Ниһајәт әл-мүһтаҹ (имам әш-Шәбрәмәллисинин субшәрһләри илә), ҹ. 8, с. 35.

Дәстәмаздан сонра дырнагларын алтында сујун кечмәсинә мане олан чирк галыбса о (дәстәмаз) һәгиги сајылырмы?

Мәлумдур ки, дәстәмазын һәгигилији шәртләриндән бири дә сујун дәстәмаз үзвләринин бүтүн һиссәләринә, о ҹүмләдән дырнагларын алтындакы јерә дә чатмасыдыр. Демәли, дырнагларын алтында чирк галмагла алынмыш дәстәмаз там (битмиш) һесаб олунмур. Бу һалда чирки тәмизләмәли, сонра дырнагларын алтына су чатмајан јерләри вә дәстәмаз үзвләринин һамысыны мүәјјән олмуш нөвбәдә јумалыдыр. Јәни нијјәти тәзәләмәк мүтләг дејил – дырнагларын алтында дәрини јумаг вә ардыҹыллыға риајәт едәрәк бәдәнин әлләрдән сонра јујулмалы һиссәләрини јенидән јумаг кифајәтдир. Гејд: Лакин әҝәр дырнагларын алтында олан вә дәстәмаза манечилик төрәдән нәсә инсан вәзиләринин секресија фәалијјәтинин тәр кими мәһсулудурса, онда о, дәстәмазын тамдәјәрлилијини позмур.

МӘНБӘ:

Һашијә әш-Ширвани, ҹ. 1, с. 223.

Фәтәва әл-чохи, с. 4.

Јујулмалы үзвләр арасында фасилә илә дәстәмаз алмаг олармы, мәсәлән, бир нечә вахтдан сонра јујулан ајаглардан башга бүтүн үзвләри јујараг?

Дәстәмаз аланда јујулмалы үзвләрин (үзүн, әлләрин вә саирәнин) фасиләсизлији истәнилән (арзуолунан) һәрәкәтдир. Лакин әҝәр бир үзвүн јујулмасы анындан диҝәр үзвүн јујулмасына гәдәр мөтәдил (орта) температур режиминдә әввәлки үзвүн гурумасы үчүн кифајәт едән вахт кечибсә, истәнилән фасиләсизлик позулур. Демәли, јујулмалы һиссәләрин арасында фасилә илә алынан дәстәмаз, нә гәдәр чох вахт кечсә дә, һәгиги һесаб олунур. Истиһазә вәзијјәтиндә олан гадын (15 суткадан артыг давам едән һејз, ајбашы дөврү), сидијини вә гарнындакы газлары сахлаја билмәјән вә вахтындакы фәрз намазы гылмаға вахты һәддиндән аз галмыш адам мүстәсна тәшкил едир. Бу адамлар үзвләрин арасыны јумагда вахты узатмајараг тез, јәни тәҹили сурәтдә дәстәмаз алмалыдырлар.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әш-Ширванинин субшәрһләри илә), ҹ. 1, с. 189, 236, 396.