Суал-жаваб
ГIусал чурулеб щетка сивак гIадин хIалтIизабизе бегьулищ?
Сивак ккола аварагасул ﷺ суннат. Гьелъул гIемерал пайдабиги руго.
Бокьараб хъачIаб, ай жинца гIусазул тIогьиллъи нахъе бацIцIунеб жо хIалтIизабизе бегьула сиваклъун. Щеткаги бегьула сивак гIадин хIалтIизабизе, амма ният гьабизе ккола гьелъие. Щайгурелъул аварагас ﷺ абуна: «Киналниги гIамалал ниятазда рекъон буго», - ян.
ХIалтIизаризе бегьула батIи-батIиял гъутIбузул гIаркьалабиги. Гьезул бищун лъикIаб ккола арак абураб гъветI (Сальвадора персидская), хадуб Нахл – пальмалъулаб гъветI, цинги зайтуналъул гъветI.
Абугьурайратидасан бицараб хIадисалда буго: «Сивак бахъи дир умматалъе захIмалъулеб букIун гуребани, щибаб какда гьеб бахъизе амру гьабилаан», - ян.
Сивак бахъизе суннатлъула чанго бакIалда: Аллагь рехсеялда цебе, мажгиталде лъугьунаго, кваналалде цебе, кьижилалде цебе ва тIаде вахъиндалги.
(«Мугънил мухIтаж»)
Черх чуризе тIалъарав яги какичури гьечIев чиясе как ахIизе ва къаммат гьабизе бегьулищ?
Черх чуризе тIалъарав яги какичури гьечIев чиясе как ахIизе ва къаммат гьабизе ихтияр кьола, амма карагьатаб буго. Черх чури тIалъидал гьеб кIиябго гьабизе цIикIкIун карагьатаб буго какичури гьечIого гьабиялдаса.
Гьедин букIиналда цадахъ, черх чури тIалъарав чи мажгиталда вукIине бегьуларо.
(«ТухIфатул мухIтаж магIа хIашияту Ширвани»)
Данделъарав кIигояс салам кьей цадахъ ккани, цоясул салам цогидасе буссинабилъун кколищ?
Аллагьас ﷻ Къуръаналда абулеб буго (магIна): «Нужее цояз тахIият (салам кьей), кIодолъи гьабураб мехалъ нужецаги гьелдасаги лъикIаб тахIият гьабе яги нужее гьабураб гIадаб жаваб гьабе. Аллагь ﷻ жинца кинабго жоялъул хIисаб ва жазаъ гьабулев вуго», - ян (сурату «ан-Нисаъ», 86 аят).
Бусурбанчиясе салам кьей суннатаб, жаваб гьабизе тIадаб гIамал буго. Амма данделъарав кIигояс цоцазе салам кьей цадахъ ккани, щивас салам буссинабун жаваб гьабизе ккола. Щайин абуни, гьезул салам кьей жаваблъун гIоларо.
КIиясго салам кьуна, амма цоясул цебе ккана, гьеб мехалъ нахъа ккарасул салам цеве ккарасулалъе жаваблъун рикIкIуна, гьес кIиабизе буссинабиялъул мурадалда жавабги гьабизе кколаро.
(«Мугънил мухIтаж», «ТухIфатул мухIтаж»)
Жаназадул как балелъул, кватIун вачIун имамасда цадахъ гьеб бухьине щвечIесул хIукму кинаб бугеб?
Какилъе лъугьиналъул Аллагьу акбар абулаго имамасда цадахъ жаназадул как бухьине щвечIого кватIун вачIарав чи АлхIам цIализе лъугьине ккола, имам чанабилеб Аллагьу акбаралъулъ вугевали хал гьабичIого.
Гьедин какилъе лъугьиндал, АлхIам цIалун лъугIилелде, Аллагьу акбарги абун, имам цогияб рукнуялде лъугьани, кватIун вачIаравги, цIалулеб букIараб АлхIамги жибго тун, гьесда хадув вилъина. АлхIам цIалун лъугIизабиялъул хIукму гьесдаса тIасаги ккола, гIадатияб как балеб мехалъ кватIун вачIарав, цIалулеб букIараб АлхIамги жибго тун, имамасда хадув рукугIалде унев вукIараб кинниги.
Имамасда цадахъ гьаризе щвечIел Аллагьу акбар, дугIа-азкарал тIуразаризе ккола гьес салам кьун хадуб.
(«ТухIфатул мухIтаж»)
ГIайибги батун нахъбуссинабулеб къайиялде тIаде бачIараб пайдаялда щиб гьабулеб?
Гьабураб даран биххизабун хадуб нахъе кьолеб къайиялде тIаде хайир бачIун батани ва гьеб батIа гьабизе ресги гьечIони, масала, хIайван нахъбуссинабулаго тIаде гьан цIикIкIун бачIун батани, ялъуни гъутIби рукIаралдаса чIахIиял гIун ругони, гьеб кинабго вичарухъанасухъе нахъбуссинабула цадахъго.
ТIаде бачIараб хайир бичараб къайиялдаса батIаго батани, масала, хIайваналъ гьабураб тIинчI, гъутIбуздаса бакIарараб пихъ, гьеб кинабго бичун босарасе хутIула, бичулеб гIужалъ хIайван тIинчI гьабизе хIадурун букIун батичIони ва гъотIода тIад пихъги лъугьун букIинчIеб батани. Амма хIайван тIинчI гьабизе хIадурун букIун батани ялъуни гъотIода пихъ лъугьун букIун батани, гьеб кинабго вичарухъанасухъе нахъбуссинабула.
(«Мугънил мухIтаж»)
Гьа хвезабизе ният бугев чиясе бегьулищ гьеб хвезабилалдего гьелъухъ кафарат кьезе ялъуни гьа хвезабун гурони гьеб кьезе бегьуларищ?
Гьа хвезабурав чиясе гьелъул кафарат (бацIцIунеб къагIида) лъабго буго: анцIго мискин-пакъир кваназави, ялъуни гьезие ретIине ретIел кьей, яги лагъ тархъи. Ахириселъул жакъа хIалтIизабулеб къагIида гьечIо. Гьелъул хIисабалда, анцIго мискин-пакъир кваназавизе ялъуни гьезие ретIел кьезе рес гьечIони, гьесул ихтияр буго лъабго къоялъ кIал кквеялдалъун гьеб бацIцIине.
Мискин-пакъир кваназавиялдалъун, ретIел босиялдалъун, ялъуни лагъ тархъиялдалъун бецIулеб бугони, гьесие рес буго гьеди хвезабилалдего кафарат цебе ккезабизе. КIалал кквеялдалъун кафарат бахъулеб бугони, гьеди хвезабун хадуб гурони рес гьечIо.
(«ТухIфатул мухIтаж», «Мугънил мухIтаж»)
Жинцаго хIеж борхизе бажаруларев чияс, гьоркьохъеб къиматги кьун, жиндасаго гьеб борхизе чи витIизе тIадаб букIин лъала. Гьоркьохъеб къиматалдаса дагьаб къадар кьун ялъуни чIобого жиндаса хIеж борхизе ине разияв чи вугони, тIадаб бугищ жиндасанго хIеж борхизелъун гьев витIизе? Ва гьединго хIеж борхизелъун цонигияс гIарац кьолеб бугони, гьеб гIарац босизе тIадаб бугищ?
Паризаяб хIеж чиясда тIалъиялъул шартIаздасан ккола сахлъиялъул ва буголъиялъул рахъалдасан рес букIин. Сахлъиялъул рахъалдасан, масала, сонал цIикIкIун ялъуни сахлъиялде хьул гьечIеб унти букIун хIеж борхизе рес гьечIев чиясда тIадаб буго жиндасанго хIеж борхизелъун, гьоркьохъеб къадар гIарцулги кьун, чи витIизе. ЧIаго вукIаго хIеж борхизе гьес чи витIичIони ва цинги гьев хвани, гьесул ирсалдаса хIеж борхизе гIарац бихьизабизе ккола.
Гьоркьохъеб къадаралдаса дагьаб гIарцухъ ялъуни чIобого хIеж борхизе ине разилъулев чи вугони, гьеб иш къабул гьабун жиндасаго хIеж борхизе гьев чи витIизе тIадаб буго, ай гьев чиясда хIеж тIалъула ва гьеб хIалалда гьев хвани, гьесул ирсалдаса хIеж борхизе гIарац бихьизабизе ккола.
Кинниги, хIеж борхизелъун цояс гьесие сайгъат хIисабалда гIарац кьолеб бугони, гьеб босизе гьесда тIалъуларо ва хIежги гьесда гьеб масъалаялъулъ тIалъуларо.
(«ИгIанату тIалибин»)
БатIи-батIияб ният гьабун суннатаб как базе бегьулищ, шаргIалда жиндилъ кьучIги гьечIеб?
Суннатаб как ккола жиндалъун кири щолеб лъикIаб гIамал ва аварагасги ﷺ гьелде гьесизарураб.
Суннатал какал рикьула кIийиде.
- Суннатаб как заманалдаги пишаялдаги хурхараб. Гьелъие гьабизе кколеб ниятги шаргIалъ бихьизабуна. Масала, витр, зухIа гIадинал какал.
- Цогидаб, ай жиб сундаго хурхинчIеб как. Гьелда абула мутIлакъаб суннатаб какилан. Гьеб бокьарабгIан базеги бегьула.
Амма бегьуларо шаргIалда аслу гьечIеб как базе. Имам ибну ХIажар Гьайтамияс абуна: «Гьединаб как базе бегьуларо ва рикIкIунаро», - ян. Мисалалъе, Къуръаналда ва суннаталда кьучI гьечIеб как бани, рикIкIунаро. Масала, къойида жаниб бачIунеб квешлъиялдаса цIуниялъе как бай гIадинаб. Гьел какал разе бегьуларо.
(«ТухIфатул мухIтаж»)
Къуръаналда гьоркьоб гIарац лъолеб бихьула цо-цо чагIаз. Гьеб бегьулищ?
Къуръаналда ва гьелъул тафсиралда гьоркьоб, гьединго, хIадисазул тIахьазда гьоркьобги гIарац-месед ва батIи-батIиял жавгьарал лъезе гьукъараб буго. Гьеб адаб гьечIолъи ккола.
(«ФатхIул мугIин»)
