Суал-жаваб

- Рамазандин вазли фицдар жюрйирин инсанар ушв бисбахьан азад шулу?

- Ушв дибрисуз ихтияр хьубаз шубуб дюшюш а:

• Ушв гъибисган, гъати, читни шлу уьзур, иццрушин. Эгер ушв гъибисган, уьзриан, иццрушнаан инсандин уьмур лап читин гьялназ гъюруш, яни уьмур кьатI хьуз мумкин вуш, дугъу ушв дишлади гьибтну ккунду.
• Ярхи рякъ. Ушв дибрисди гъибтуз ихтияр хьубан бадали, сафариъ айи касдин рякъюн манзил 83 км. ва думутIан артухъ дубхьну ккунду. Мидлан савайи, сафар гьялал вуйиб ва йигъандин аьхиризкьан давам шлуб дубхьну ккунду. Зиихъ дупнайибдиз далил вуди гирами аят хибдихьа: «<...> Фуж аьзарлуди, ясана рякъюъ ади вуш, гъит жара вахтна кьаза апIри…» (сура «аль-Бакьара», 185-пи аят). Амма хулаъ ушв гъибисуриз, хъасин йигъандин вахтна рякъюъ учIвган, ушв гьибтуз хай шулдар.
• Ушв бисуз даршлувал. Шлихьан чан гизаф яшар хьувалиан, ясана читни уьзриан ушв бисуз шулдарш, мисалназ, фунин язва ади, дицдариз ушв дибрисди гъибтуз ихтияр а. Ушв бисуб фарз ву ушв бисуз жандин сагъвал айидариз.

- БицIир кайи, ясана никкдихъ хъайи велед айи дишагьлийиз ушв бисуб фарз вуйин?

- Эгер ушв бисувалиан я бицIир кайи хпириз чаз, ясана фуник кайи веледдиз ва гьацира бабу ушв бисбаан никк гьудрубкIри никкдихъ хъайи веледдиз зарар аш, дишагьлийиз ушв дибрисуз ихтияр а. Амма, эгер бицIир кайири, ясана бицIир никкдихъ хъайири фуник кайириз, ясана никкдихъ хъайириз зарар хьибди кIури, ушв гъибисундарш, дугъу ушвра кьаза дапIну ккунду, дидихьна гьарсаб ккудубшу ушвхъан 650 грамм дяхнин муддра журумди тувну ккунду.

- Чпин кечмиш гъахьирин ккудучIву ушвар дугъхъанди багахьлуйириз кьаза апIуз ихтияр айин?

- Му суалнан гьякьнаан гьамцдар жюрейин жавабар а:

1) эгер сар шликIа ушв ккадапIуз ихтияр айи себеб ади (уьзриан, яшнаан, ясана жара читинвалиан) Рамазандин вазлин ушвар ккадаънуш ва дурар кьаза апIуз дархьиди думу кечмиш гъахьнуш, дицдар ушвар кьаза апIурдар, дурарихъан журум (каффарат) тувурдар ва Аллагьу Тааьлайин улихь дугъаз гунагьра адар;

2) эгер сар касди ушвар ккадаънуш (ихтияр ади, ясана адарди), хъа кьаза апIуз мумкинвал адира ади, амма Рамазандин ваз улубкьайиз кечмиш гъахьнуш, думуган багахьлуйиз, ясана дугъу ихтияр туву фунур вушра касдиз дурар кьаза апIуз мумкинвал а;

3) эгер сар касди ушвар ккадаъну, мумкинвалра ади кьаза гъапIундарш ва Рамазандин ваз улубкьбан кьяляхъ кечмиш гъахьнуш, гьадмуганра багахьлуйиз дугъан ушвар кьаза вуди дисуз ихтияр а, амма думу ушвар вахтниинди кьаза дарапIувалин журум вуди гьарсаб ушвхъан гьадму касдин мал-мутмуйикан мудда тувну ккунду (576 грамм дяхнин).

Къайд:

Кечмиш гъахьирин багахьлуйин ихтиярниинди сад йигъан 30 касдихьан гьадму касдихъанди ушвар кьаза апIуз шулу ва, аьлимарин заан гафниинди, вари 30 ушв гьисаб шулу. («Мингьаж ат-ТIалибин, «Аль-Мажму шаргь аль-Мугьаззаб», «Мугъни аль-Мугьтаж»).

- Рамазандин вазли йигъандин вахтна ресторанар, кафе ва жара гьацдар карханйир тIауз ихтияр айин?

- Рамазандин вазли ушв бисувал Ислам диндин юкьубпи мурхьул ву. Аллагьу Тааьлайи анжагъ шариаьтдиъ улупнайи гьюрматнан себеб айидаризтIан му вазли ушвар ккадауз ихтияр тувнадар.

Хъа му вазли ккадапIу ушв гъюру Рамазандин ваз улубкьайиз кьаза дапIну ккунду. Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна (мяна): «Рамазандин ваз – му инсанариз дугъриди идара апIувал улупурайи, гьякь рякъ тасдикь апIурайи ва (ужубна харжиб) жара апIурайи гирами Калам назил гъабхьи ваз ву. Ва учвкан шлиз му ваз алабхъиш, ушвар дисай. Хъа шилхьан аьзарлувалиан ушвар дисуз шулдаш, дицир касди гъит жара вахтна гьадму кьадар ушвар дисри...» (сура «Аль-Бакьара», 185-пи аят).

Пайгъамбари ﷺ ушв бисувалихьна вижнасузвал улупру ксарин гьякьнаан гьамци дупна: «Фуну касди сагъдира вуди ва саб улупнайи ихтияр адарди Рамазандин вазликан саб ушв ккадапIиш, дугъхьан, гьеле вари уьмриъ кьаза апIури гъахьишра, думу ушв ккапIуз даршул» (ат-Тирмизи, Абу Давуд, ан-Насаи).

Пайгъамбарин ﷺ му гафар, саб ушв бисбаканси дарди, ушв дибиснайидарин батIил апIуз себеб хьувализра ву, яни Рамазандин вазли йигъандин вахтна ипIруб улихь дивуваликан улхура, мушваъ думу мусурман кас вушра, даршра, фаркьвал адар. Гьаз гъапиш гъайри касди ушв дибрисбаз себеб гъахьи кас гунагьнан иштиракчи шула. Гьярамдихьна хру гьарсаб ляхинра гьярам шула.

Абдуль-Гьямид аш-Ширванийи «Тугьфат аль-Мугьтаж» китабдин мяна туври, Ибн Гьяжарин гафариина аьлава апIура: «…Мусурман касдиз Рамазандин вазлин йигъандин вахтна шариаьтдиинди йисарикк ккуркьнайи мусурман дару касдизра ипIруб тувуб гьярам ву…»

Натижа:

Зиихъ дупнайибдиан гъаври шулуки, Рамазандин вазлин йигъандин вахтна мусурман касдизра, мусурман даруризра ипIруб тувуз ихтияр адар, эгер ухьу дугъаз ушв дибрисуз тялукь вуйи саб ихтиярра адар кIури фикир апIураш. Хъа эгер себеб аш-адарш шак`вал аш, карагьат ву, та-а-ап думу ляхникан якьинди аьгъю хьайизкьан гагьди. Эгер увуз дугъан ушв дибрисуз себеб айиваликан якьинди аьгъяш, уву ушв дибиснашра, дугъаз ипIруб тувуз ихтияр а. («Тугьфат аль-Мугьтаж»)