Жинарин ччвурнахъ вуйи мист наан а?

Жинарин мист гирами Мекка шагьриъ а. Думу мист Мекка шагьрин заан терефнаъ, аль Муалла кIуру накьварин багахь хьа. Аль-Гьярам мистхьан Муалла накьварихьна гъягъруган, думу гагул терефнаъ алабхъура.

Гьаз му мистаз жинарин мист гъапну ва жинарин му мистахъди фициб аьлакьа а?

Гирами Мекка Пайгъамбарин ﷺ уьмрихъди аьлакьалу тарихнан ляхнарихъди абцIна. Душваъ айи гьарсаб дагъ-дерейиз ва имбу йишвариз асас тарих а. Дидин мяна гьациб вуки, Аллагьу Тааьлайи ухьуз укIу заварикк магьа гьамци тарихнан музейси улупна.

Меккайин тарихнан асас йишварикан саб ву жинарин мист кIуру йишв, дидиз «Масжиду жин» кIуру. Гьамусяаьт думу мист хьайи йишвахь Пайгъамбар ﷺ жинарихъди гюрюшмиш гъахьну ва дурариз Ислам диндин къайдйирикан мялумат тувну.

Саб мучIу йишван, кьурайшитар Пайгъамбариз ﷺ лапра гъаршу вуйи вахтари, асгьябари Пайгъамбар ﷺ агури гъахьну. Дурари Пайгъамбар ﷺ гьарсаб дерейиъ, гьарсаб дагъдиин агури гъахьну, амма гъидихъундар.

ГвачIнинган дурар аль-Муаьлла кIуру накьварин терефназди гъягъруган, дурариз Гьираъ дюрхъ терефнаанмина гъюрайи Пайгъамбар ﷺ гъяркъну. Асгьябарикан санури Пайгъамбариз ﷺ, чпи думу варийишвариъ агури гъахьунча, кIури хабар туву. Пайгъамабари ﷺ думу йишван жинарихъди хъайза ва гьадрариз диндикан улупури гъахьунза, кIури мялумат туву.

Гьадму вахтнаанмина думу йишваз «жинарин йишв» кIури гъахьну, хъасин думу йишв’ин мист тикмиш гъапIну ва дидизра «жинарин мист» кIуру ччIвур тувну.

Гъи гьадму мист хьайи йишвахь Пайгъамбар ﷺ жинарихъди гюрюшмиш духьну, дурариз Кьур’ан гъурхну, дурариз диндикан ктибтну ва дурари Пайгъамбариз ﷺ гаф тувну. Му дюшюшдиз улихь жинариз Пайгъамбари ﷺ гирами Калам урхури гъеебхьнийи, ва дурариз гизаф кьабул гъабхьнийи. Дидин кьяляхъ дурар, чпин имбу жинарихьна дуфну, чпиз гъеебхьубдикан ктибтнийи ва Аллагьдихъ ﷻ хъугъувалихъна теклиф гъапIнийи.

Мидин гьякьнаан Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна:

(мяна): «Ва кидибт, я Мугьяммад, фици Учу увухьна жинарин десте гьаънуш, дурар уву урхурайи Кьур'андихъ хъпехъбан бадали. Дурар Пайгъамбари ﷺ урхурайи Каламдихьна гъафиган, саспи жинари тмундариз гъапи: "«Кебехъай ва дикъатниинди хъебехъай!"» Гирами Калам урхувал ккудубкIган, дурар чпин имбу жинарин халкьдихьна гъафи ва, Аллагьдихъ ﷻ хътругъиш, дурариз аьзаб айиваликан хабар тувну» («Сафват ат-Тафасир», сура Аль-Агькаф: 29)

Аль Камайи кIураки, узу Ибн Мас‘уддихьан думу йишван Пайгъамбарихъди ﷺ асгьябарикан фужкIа хъайкIан кIури гьерхган, дугъу гьамциб жаваб туву:

«Ваъ, амма думу йишван учу Пайгъамбарихъди ﷺ вуйча ва саб вахтна думу гъудургну. Учу Думу вари дерйириъ агури гъахьунча, амма дидрихъиган гьамци кIури гъахьунча: "Думу за гъапIну (жинари гъурхну), ясана йивну гъакIну". Думу мучIу йишв ич уьмриъ варитIан чIуруб, читниб гъабхьнийич.

ГвачIин гъабхьиган, Пайгъамбар ﷺ саб дупну «Гьираъ» дюрхъ терефнаанмина гъафи. Учу гъапунча: «Я Расулаллагь! Учу увхъан хътургунчу, уву агури гъахьунча, амма гъидихъундарчуз. Ва му йишв ич уьмриъ варитIан чIуруб гъабхьнийич». Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Узухьна жинарин арайиан сабунуб гъафну. Узу, дурарихъди душну, гьадрариз гирами Калам гъурхунза!» Учу Пайгъамбарихъди ﷺ гъушунча, ва дугъу учуз жинарин шилар ва дурари цIа алапIу йишван лишнар улупу.

Жинари Пайгъамбарихьан ﷺ чпиз ипIрубдикан гьерхну, дугъу жаваб туву: «Аллагьдин ﷻ ччвур кIваин гъапIу гьарсаб кIураб, гьарсаб гил, учвуз ипIруб ву, дид’ин дишлади йикк ва мейва хьибди. Хъа пейин ичв гьяйванатариз ипIруб шула». Мидин кьяляхъ Пайгъамбари ﷺ учуз гъапну: «ЧIат ктучIву вахтна, му кьюб мутмуйихъди нежес марцц мапIанай. Дугъриданна, дурар ичв гъардшарин (жинарин) ипIруб ву». (Муслим, 450; Тирмизи, 3258)

Сабпи ражари му йишвахь гьижрайиинди шубубпи аьсрин эвелиъ мист тикмиш гъапIну. Хъа 1112-пи йисан Ибрагьимбек кIуру архитектори думу мист саб къайдайиз гъабхну. Хъа кьандиси гъюблан-гъюбаз аьхю мархьари думу мист ккапIну, ва душваъ зурба гьарар гъахьну.

Вахтар гъягъюри, аьлимари раскопкйир апIру вахтна, жилин исикк думу мистан мигьраб гъибихъну. Думу ксари гьарар алдатIну, мигьраб ккайи йишв вари марцц дапIну, цIийи мист дибккну.

1943-пи йисан думу мист сабсан ражари таза алапIну, хъа 2000-пи йисан думу йишвахь уткан мист дивну.

Магьа гьамци гъийин вахтна гьяждиз гъушу гьарсар кас му мистахъна зияратназ гъягъюри шулу.

Муслим Аьбдулаев