Бурж кьяляхъ тувурдарш, гьапIну ккунду?
Ислам диндиъ сари тмунуриз кюмек апIинай, дупна, гьелбетда, фужкIа саб читин гьялнаъ айи вахтна. Гьацдар кюмек апIуваларикан саб, инсан читин гьялнаъ ахъган, дугъахьна буржди пул тувувал ву.
Аьбдуллагь Ибн Уьмари Пайгъамбарин r гафар хура: «Мусурман мусурмандиз гъардаш ву, ва дугъу дугъаз я зулум апIурдар, я хаинвал апIурдар. Сар гъардаш мюгьтаж’валиъ айиган кюмек гъапIуриз Аллагьу Тааьлайи думу кас учв мюгьтаж’валиъ айиган кюмек апIур, фуну касди тмунур пашманвалихьан азад гъапIиш, Аллагьу Тааьлайи думу Гъиямат йигъандин сабуну пашманвалихьан азад апIур, фуну касди мусурмандин нукьсанвалар ккеркиш, Аллагьу Тааьлайи Гъиямат йигъан дугъан гунгьарра ккеркур». (Имам Аьгьмад, 5646; Бухари, 2442; Муслим, 2580; Абу Давуд, 4893; Ибн Гьиббан, 533)
Мициб саваб хьпан бадали, бурж туврайи касди думу анжагъ Аллагьу Тааьла бадали тувну ккунду, хъа дидихъди жвуван фицдар-вуш ниятар тамам апIуз кIури ваъ. Саспи вахтари инсанди бурж тувру, хъасин жвуваз герек гъабхьиган, думу касра ишлетмиш апIуз кIури. Дициб ният ади ккундар.
Гьякьлу мусурман касди, бурж тувруган, дициб ният дарапIур. Дицир касдиз Аллагьу Тааьлайин разивал ва Гъиямат йигъан чаз гьязур дапIнайи саваб чIяаьн шула.
Зиихъ дупнайибдиан гъаври шулуки, пул буржди тувувал ужудар ляхнарикан ву, дидхъан аьхю савабра а. Хъа гьамус суал арайиз гъюра: бурж дибисну, кьяляхъ тутрувру касдикан гьапIру?
Шариаьтдиинди, инсандиз чан пул кьяляхъ ча пуз ихтияр а, ва дугъу тувурдарза кIуруш, кьазийихьна илтIикIну, думу тувуз мажбур апIузра ихтияр а. Амма эгер тмуну касдин бурж тувуз мумкинвал адарш, дици дарапIиш ужу ву.
Бурж ктипуз даршулайи касдиз чан мумкинвал хьайизкьан вахт тувуб лап ужудар ляхнарикан ву, хъа шулуш, вари, дарш гьацIкьан дугъаз гъибтуб хъанара ужи ву. Пайгъамбари ﷺ ва асгьябари гьаму ляхнихъна теклиф апIури гъахьну.
Аьбдуллагь ибн Абу Кьатадайи ктибтура, саб ражари Абу Кьатадайи чаз буржлу вуйи кас агуради гъахьну, хъа тмуну кас дугъхьан жин шулайи. Чаз думу гъидихъган, дугъу чан пул ча пуз хъюгъю. Тмуну касди пул кьяляхъ тувуз гьеле мумкинвал адарзуз гъапну. Думуган Абу Кьаттадайи Аллагьу Тааьлайиина ху хуз гъиту. Думу касди ху гъабхиган, Абу Кьаттадайи гъапи: «Узуз Пайгъамбари ﷺ гьамци кIури гъеебхьунзуз: «Фуну кас Гъиямат йигъандин сабуну пашманвалихьан азад хьиди кIуру гафарикан разиди вуш, гъит читин гьялнаъ ахъдариз рягьятвал туври, ясана дугъу буржлу вуйиб гьялал апIри»». (Муслим, 1563)
Пайгъамбари ﷺ чан асгьябариз бурж кайи касдихьна дубхьну ккуни рягьимлуваликан ктибтури гъахьну.
Абу Мас’уд аль-Бадрийи Пайгъамбарин гафар хура: «Ичв улихь вахтари яшамиш шулайидарикан сарин, кечмиш хьпан кьяляхъ, гьисаб-суал апIру вахтна, лигуруш, дугъан саб фукIара кьиматнаъ айиб ади гъабхьундар, анжагъ учв девлету кас хьпаз лигну, дугъу саспи чаз буржлу вуйидарихьан кьяляхъ пул тувуз даршлуган, дурариз гьялал апIури гъахьну. Гьаддиз Аллагьу Тааьлайи гъапну: «Ухьуз думу ляхниз дугъазтIан аьхю ихтияр ахьуз, гьаддиз думу гьялди гъитай»». (Муслим, 1561)
Бурж ктипуз шулдарш, дугъаз гьялал гъапIиш ужи ву, кIуруган, гьамус гьарган бурж апIури ва тмуну касди гьялал апIайизкьан ккилигури дусну ккундар. Буржлу вуйи касди, жвуван бурж ктипбан бадали, жюрбежюр себебар агури духьну ккунду.
Бурж тутрувди гъитувал, ясана бурж ктипурдарза кIури дугъужвувал инсандин варитIан чIуру гъиллигъарикан гьисаб шула. Ухьуз варидариз аьгъяхьуз Ислам диндиъ дин бадали кечмиш гъахьи касдин дережа, гьеле гьацир касдизкьан бурж аьфв апIурдар ва шагьиддира кмиди Гъиямат йигъан думу ляхнихъан жаваб тувди.
Бурж ктипуз мумкинвалра ади, амма тутрувру кас зулум апIурайирик мисал ву.
Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Девлету касди чак кайи бурж кьяляхъ тутруврувал гьякь`вал адруваларикан ву». (Имам Аьгьмад, 5395; Бухари, 2288; Муслим, 1564)
Бурж ктипуз мумкинвал айи касди шлубкьан ухди думу ляхин дапIну ккунду, тмуну кас инжиг дарапIди.
Жарарихьан саб фукIа гъадабгъну, думу кьяляхъ апIуз ният адрувал лапра чIуру ляхнарикан гьисаб ву. Дицдар ляхнарихьан ярхла духьну ккунду.
