КкудучIву гъудгнар гизаф кайиган гьапIру?
КкудучIву гъудгнар кьаза апIувал мусурман касдин улихь дугъужвнайи хусуси суаларикан ву. Саб кьадар вахтна гъудгнар дарапIди, хъасин гъудган апIуз хъюгъган, инсандиз имбударра кьаза апIуз ккун шулу.
Аьхю пай вари аьлимари кIураки, мусурман касди чан йисар тамам гъахьихъанмина ккадау вари гъудгнар кьаза дапIну ккунду.
Мусурман касди жвуву ккадау гъудгнар шлубкьан ухди кьаза дапIну ккунду, дурар фукьан гизаф ашра. Эгер саб себеб ади ккадаъдар вуш, дугъаз сацIиб вахтнан арайиъ кьаза апIуз гъитуз ихтияр а, хъа саб себебра адарди ккадау гъудгнар шлубкьан ухди кьаза дапIну ккунду.
Дицир касди вари чан вахт гъудгнар кьаза апIувализ гьапIну ккунду, анжагъ лазим вуйи ляхнариз, яни нивкI апIувализ, жвуван хизан уьбхюз ризкь гъазанмиш апIувализ ктарди
Шафии мазгьабдин адлу аьлим Аль-Хатиб Аш-Ширбинийи чан «Мугъни аль-мугьтаж» китабдиъ гьамци дибикIна:
«Ккадау гъудгнар шлубкьан ухди кьаза апIуб ужу ву, эгер саб себеб ади ккадау гъудгнар вуш. Мисалназ нивкIуз душну, ясана кIваълан дубшну. Эгер мициб себеб адарди ккадапIнуш, думуган кьаза апIуз лап гьялак духьну ккунду.
Гъудгнар кьаза апIруган, чиб-чпихъди кьаза апIуб сунна ву, яни сабан ккудубчIву гвачIниндин гъудган, хъасин лисундин ва гьаци имбудар».
Аль-Хатиб Аш-Ширбини давам апIура: «Фикир тув: зиихъ кьаза апIру гъудгнар чиб-чпихъди улупнайи къайдайиинди апIуваликан дупна. Амма думу къайда шула эгер вари ккадаънайи гъудгнар саб себеб ади ккадаъдар вуш, ясана вари гъудгнар саб себебра адарди ккадаъдар вуш.
Эгер саб пай гъудгнар себеб ади, хъа тмуну пай саб себебра адарди ккадаъдар вуш, думуган сабпи нубатнаан саб себебра адарди ккадау ушвар кьаза дапIну ккунду, хъасин улупнайи себеб ади ккадаъдар».
Эгер инсандин чан кьувват адрувалиан, уьзриан ва гьацира саб жара себеб ади ккадау гъудгнар лап гизаф ади вуш, дугъаз кьаза апIувал гьадму себебнан ляхнар ккудукIайиз гъитуз ихтияр тувра.
Инсандин чан хизан уьбхбан бадали лихуб герек вуш, дугъхьан саб себебра адарди ккадау гъудгнар гьадму ляхнарихьан азад гъахьиган кьаза апIуз шулу, мисалназ, гьарсаб ккудубчIву фарз гъудган кьаза апIури, дугъу чахьан шлу кьадар гъудгнар апIиди.
Гьамци жвуван вари ккудушу гъудгнар кьаза дапIну ккунду. Жвувак якьинди сабкьан кьаза гъудган кимдруб аьгъю хьайизкьан ккаъну ккунду. Гьаци гъабхьиш, кIваз гизаф рягьят шул ва Аллагьу Тааьлайин улихьра марцциди шул.
Гьацира аьлимари кIураки, саб себебра адарди гъудгнар ккадау касди анжагъ фарз гъудгнар дапIну ккунду. Думу гъудгнар кьаза дарапIдикьан гагьди, дугъаз суннатар апIуз хай шулдар, яни суннат гъудгнарин ерина дугъу саб себебра адарди ккадау фарз гъудгнар кьаза апIуру.
Эгер гъудгнар себеб ади ккадаъдар вуш, мисалназ нивкI, ясана кIваълан дубшну, думуган суннат гъудгнар апIуз ихтияр а, ва гьацира дугъаз чан азад вахт фтихъкIа жарабдихъра харж апIуз ихтияр а.
Шафии мазгьабдин адлу аьлим Ибн Гьяжар Аль-Гьайтамийи чан «Тугьфат аль-мугьтаж» китабдиъ гьамци дибикIна:
«Саб себебра адарди гъудгнар ккадау касдиз чан азад вахт сабдизра хайрж апIуз хай шулдар, кьазйир апIувализтIан. Гьятта ужудар ляхнаризкьан думу вахт харж апIуз хай шулдар, жвуван нивкIузна ипIруб гъазанмиш апIуз ктарди».
Гьарсар мусурман кас, чан аьхир гъяйиз му ляхнар тамам дапIну, гьязурди ккунду. Дугъан гьацира учв кечмиш хьайиз мурар вари кьаза апIидиза кIури ижми ниятра ади ккунду.
Эгер шлизкIа чав ккадау гъудгнарин кьадар аьгъяди вуш, дугъу гьадмукьан кьаза дапIну ккунду. Эгер чав фукьан ккадаънуш аьгъдарш, думуган чаз якьинди вари кьаза апIуб аьгъяди хьайизкьан, ккадау гъудгнар кьазара дапIну ккунду.
Кьаза гъудгнар суткайин фуну вахтна вушра апIуз хай шулу, гьеле гъудгнар апIуз карагьат вуйи вахтнара кмиди (ригъ гьудубчIвру вахтнара, ригъ завун кьялаъ айи вахтнара ва гь.ж.). Гьаддиз кьаза гъудгнар кади вуш, дурар тамам апIуз гьялак йихьай.
