Васиятнан чешнейиан

Васиятнан чешнейиан

Васиятназ вафалу кас,

Хасиятназ камалу шул.

Абйирилан гъубзнайи дарс,

Илмарин шагь, гьам пайдагъ шул.

Велед балали абйир-бабари шлубкьан багьалу ядигар яратмиш апlуру: зурба хулар-йишвар дивру. Машинар гъадагъуру ва жара девлетар сатlи апlури шулу. «Веледдиз варитlанна багьаллу ядигар абайилан гъубзнайи ужуб насигьят, табшуругъ, иллагьки васият ву» (гьядис).

Васият инсандин йикlувалихъди вая йикlурайи касди учв фу саягъниинди кивну саламат апlуруш, гьацдар табшуругъар тувбиинди сяргьятламиш шули адар. Ужуб мярифат айи хизандиъ йикlурайи йишв’ин абайин вая бабан васияттlанна тясирлу табшуругъ адар…

Васиятнаъ йиз гьисс апlбарикан гьамци кlваина хураза: 57 йис тахминан мидиз улихьна бикlурайи йишв’ин йиз абайин ушвниан удучlву келимйирин тясирлували жилиин узу кюллу урцру гьиссарин ялвигъ лицури дерккну. Абайин нивгъари арцIну рачIури йиз машнаъ арсу уьру улар мяъфар ккудубкlну, гужниинди узуз табшуругъар туврайи назук кlвантlар йиз кьадар-кьисмат гьадму дявдин читин девриин илипну чав гъягъюрайивалиан дерккуз даршули чалишмиш шули гъахьи машнан тягьярар йигъан швнубан йиз улихьна гъюра.

Бязи вахтари жвуван улурилан алдахьури шлу урцру нивгъар гьадму абайин машниин алахьурайибси гьисс апlурира шулаза ва гьял-гьязирнаъ кlурайибси, йиз кlвахьна дугъан гъайгъударвалин сесра гъюри шулу: «Хъебехъ, йиз бай, гьеле уву яв уьмрин гъапу абццри имива. Ягъур ибшривуз! Лиг гьа, уьмур яв бабу чаз ккунибси дирибшну, ккуни чешнейиинди дубхну гъядябтlуз шлу гьалав дар. Думу жвувланна асиллу дару, гъариба улихь гьабхърайи, жвуваз таниш дару читин дере ву. Дициб дюшккюн сефериан кlул адабгъбаз анжагъ жвуван нукьсанар агури хьувал чарасуз ву. Жвуван нукьсанар дярякърувалтlанна читин уьзур инсандиз айиб дар. Лиг гьа, уьмур текрар апlуз шлуб дар. Хъана лиг гьа, уьмури инсан русвагь дапlну, ужудар мурадар-метлебар дургну зяя апlру цlайлапан ву. Увуз рябкъюри айибра, уву жилиина гъяйиз вуйи аьгьвалатна (дярябкъди гъубшубра) гъябкъю, дадмиш гъапlу касдин канчlлихъан хъичlих, дурариз гьюрмат апlин. Яшлу малиъ хюл, яшлу касдиъ аькьюл, гизаф шул…

Гьадмугандин йиз абайин гафарикан гъи жвуван дерди гьял апlуру. Фукьан зияда гъапlишра, мяна жигьатнаан ккудудубкlру ядигарвалин марцци хазна дубхьназуз. Му хазнайиан гьарсаб цlар цlалцlам апlури, тюмер апlувал узу дюньяйиина хъиршувалин далил - мяна вуди рябкъюрира азуз.

Кlуйи «Шалвар алдарди лиц», аммаки

Халкьдихьна яв ихтибарвал мудубган.

Вари илмар ккудукlарва, аммаки

Намус-гьяя дархьиш, жви хьидар увкан.

Душман ахъиш пис даргнагьнаъ, мууржан,

Намердвалин бюгьтан гъюр яв кlул’ина.

Кьисас уву гъадабгъуз ккаш, гучl мапlан,

Гьязур йихь, йип, хъасин гьудучlв улихьна.

Аьхюрин вяаьз-насигьят айи хизан намуснан мукь ву. Ттирник вая марцак кивнайи уьлерин машназ ранг гъюбан бадали, аржал рибгъури шулу. Душваъ аржлин элвен рангниинди уьлерин машар аку ва элвен апlуру. Веледдин къанажагъдиъ бисурайи рангра гьадму хизандин ранг ва къайда хьибди.

Бицlи вахтна ич хизандиъ гъибису йиз къанажагъ жюрбежюр гьиссариинди абцlуз гъабхьну. Намус-ягь тамарзувалиинди абгуз ва уьбхюз ккуниб гъабхьну. Йиз абана баб тlиркlури гъахьи жилариин писвал, азгъунвал негь апlувалиинди дугъривализ вафалу вуйи аьгьти-намайиъ бенд вуйиб гъабхьну…

Ккудучlвуз даршлу, кьяляхъна эвез адру байвалин пак буржлували йиз абайинна бабан къаматар йиз улихь дерккна. Дурар акувалиъ жилиин илимдар, амма дурарилан имбу вяаьз табшуругъ йиз уьмриъ гьарсаб гьяракатнахьна жанлуди гьисс апlури имиза. Дурари узуз дугъривалиинди яшамиш хьуз улупну. Дурари уз’ина гизаф хайирлу савкьатар аманат дапlна. Дурарикан варитlанна мяналу вуйидар намус-гъир’ят, думутlанна ужузди вуйибра – уьмур…

Гъи лихураза, бикlураза, ипlури-урхури яшамиш шулаза ва йиз гъубшу байвалин надинж вахтар кlваин апlури, гъагъи фикрариъра ахъри шулаза. Жвуван абана баб кlваин апlури, гьамцдар цlарара текрар апlури шулза:

Фу вухъа саб тlубсиб патрон хюрчабниз?

Гьяйиф шулу, гъиву йишв’ин кудрубкlиш.

Хъа, аьзиз баб, аьйиб дарин яв бализ,

Вафасузди жилариин гъитlиркlиш?

Бабан юмшагъ юкlв ругарикк чlур шула,

Гьаз вухъа йиз азгъунвал му жилиин?

Ядигарди абира кьюб гаф гъитна,

Белки уьрхюр йиз балира чан кlваин.

Ш.З. Дашдемиров,

РАН-дин ДФИЦ-дин чIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи