Экбер тувру вахтна хай даршлу ляхнар

Экбер тувру вахтна хай даршлу ляхнар

Экбер тувру вахтна хай даршлу ляхнар

 

Экбер  гъудгниз теклиф апIувал ву. Инсанар яшамиш шулайи йишваъ экбер тувуб вари жямяаьтдиин али фарз ву (фарз аль-кифая). Эгер жямяаьтдикан сар касдикьан му фарз тамам гъапIиш, имбудариланра му фарз алдабхъура. Эгер сарира экбер тутрувиш, думуган вари жямяаьт гунагьнаъ шула.

 

Экбер туврайи вахтна гафар апIуз хай шулин?

Экбер туврайи вахтна гафар апIуб гьярам дапIнадар, амма гафар дарапIиш ужу ву, яни гафар апIуб карагьат ву. Экбрихъ хъпехъуб ва думу гафар текрар апIуб Пайгъамбарин ﷺ суннайиан ву. Гьаддиинди мусурман касди экбрихьна ва диндихьна вуйи гьюрмат улупура.

Эгер экбер урхурайи вахтна гафар дарапIди гъузуз даршлу ляхнихъ хъаш, гьадму ляхинра дебккну хъпехъуб лазим ву. Инсан фу ляхнихъ хъашра, думу ляхин дебккну, экбрихъ хъпехъуб ужи ву, гьятта инсанди зикир урхурашра, Кьур’ан урхурашра.

Экбриз жаваб тувувал ихь умматдин хусусиваларикан ву, экбер учвра ихь умматдин хусусиваларикан ву. Гьаддиз экбер урхурайи вахтна, гафар гъитну,  дидиз жаваб тувну ккунду. 

Мугьяммад ибн Аьбдуллагь Аль-Журданийи чан  «Фатгь аль-Аьллам би-шаргь Муршид аль-Анам» китабдиъ гьамци дибикIна: «Гафар дарапIди, экбриз жаваб туври хьуб ужу ву, экбер ккудубкIайизкьан. ШликIа Кьур’ан, ясана зикир урхурайи вахтна экбер тувуз хъюгъиш, дицир касдиз дурар урхуб дебккну, экбриз жаваб тувуб ужи ву».

Имам Жалалуддин Ас-Суютийи чан "Мухтасар Аль-Азкар Ан-Навави" китабдиъ дупна: "Дугъриданна, экбер урхурайи вахтна гафар апIру касдин аьхир ужуб даршул, кIури гучI’вал а, яни мусурман дарди  гъягъюз мумкин ву. Гъит Аллагьу Тааьлайи ухьу дициб аьхирихьан уьрхри».

 

Экбер, ясана икьамат, урхру вахтна Кьур’ан урхуз хай шулин?

Экбер ва икьамат урхру вахтна Кьур’ан урхубра хай даршлу ляхнарикан дар, амма урхурайиб дебккну экбриз жаваб тувуб ужи ву, гьаз гъапиш Кьур’ан экбрин ва икьаматдин кьяляхъ давам апIуз шулу, хъа экбер тувну ккудубкIган, экбриз жаваб тувру вахтра ккудубкIура.

Гьаддиз, Кьур’ан урхурайи вахтна экбер тувуз хъюгъиш, урхурайи аят ккудубкIну, экбриз жаваб тувуб ужу ву. Хъа экбер ккудубкIган, дугъхьан чан урхурайиб давам апIуз шулу.

 

Экбер туврайи вахтна дюаь апIуз хай шулин?

Экбер туврайи вахтна дюаь апIузра хай шулдар кIуруб адар, амма дарапIиш ужи ву. Экбер туврайи вахтна анжагъ экбриз жаваб тувуб ужи ву, хъа дюаь экбрин кьяляхъ гъапIиш ужи ву.

Жабир бин Аьбдуллагьди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Гъиямат йигъан йиз шафааьт рубкьур гьацир касдиз, шли, экбрин гафар гъеерхьган, гьамци гъапиш: "Аллагьумма рабба гьазигьи-д-да‘вати-т-таммати ва-с-саляти-ль-кьаимати ати Мугьяммадан-иль-василата ва-ль-фазилата, вабаьсгьу макьаман магьмудан-и-ллязи вааьдтагьу» (Имам Аьгьмад, 14817; Бухари, 614; Абу Дауд, 529; Ибн Мажагь,722; Тирмизи, 211).

Экбрин гафар муэдзиндихъди текрар апIурин?

Экбриз жаваб тувувал гьадму вуки, урхурайирихъди думу гафар текрар апIуру анжагъ гьаму гафар ктарди:

«(حَيَّ عَلى الصَّلاةِ)

 

Гьяйя аьля-с-саля (Гъудгниз гьялак йихьай)» ва

«(حَيَّ عَلى الفَلاح)

 Гьяйя аьля-ль-фалягь (Гьялак йихьай уьрхювалихьна)». Му гафарин кьяляхъ гьамци пуб ужу ву:

«(لا حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ باللّه)

 

"Ля гьявля ва ля кьуввата илля би-Ллягь".

Абу Саид аль-Худрийи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Учвуз экбер ебхьруган, муэдзинди кIуруб текрар апIинай».    (Бухари, 611; Муслим, 383; Абу Дауд, 522; Тирмизи, 208; Ибн Мажагь, 720)

Экбрин ва икьаматдин арайиъ дюаь урхубра ужудар ляхнарикан ву, гьаз гъапиш думу вахтна гъапIу дюаь кьяляхъ дарапIур.

Анас асгьябди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Экбринна икьаматдин арайиъ Аллагьу Тааьлайикан ккун апIури гъапIу дюаь жаваб дарди гъидрибтур». (Имам Аьгьмад, 12584: Абу Дауд, 521; Тирмизи, 212)

Гьаму вари зиихъ дупнайибдиан аьгъю шулуки, экбер туврайи вахтна вари ляхнар гъитну, урхурайибра дебккну, экбриз жаваб тувну ккунду. Экбриз жаваб тутрувувалиан ухьу Аьхиратдиз мусурмнар дарди гъягъюр кIури гучI’вал а.

 

Муслим Аьбдулаев

 

2026-07-01 (Мугьяррам 1448 г.) №7.


Лукьман пайгъамбрин насигьят

Гьямд ибшри сар Аллагьдиз ﷻ ухьу мусурмнарди халкь апIувализ! Гьюрматлу мусурман гъардшар ва чйир, ухькан гизафдариз ухьу фу бадали халкь дапIнаш кIваълан дубшна. Амма му ухьу асас фикир тувну ккуни ляхнарикан ву. Ихь ватанагьлийириз думу ляхникан кIваин апIбан бадали, Аллагьдин ﷻ амриинди, Лукьман...


Бицlидарин шадвалин йигъар

Ассаламу алейкум, аьзиз ватанагьлийир! Аьхиримжи йисари бицlидарин тятlиларин вахтна Дагъустандин тамам вари шагьрар-гъулариъ бицlидар диндихъди таниш апlру дарсар гъягъюри шулу.   Гьар йисан бицlидарин натижйириз лигруган, юкlв шад шулу. Улихь вахтари мицдар мумкинвалар адайи, думуган,...


Гирами Кьур’андиан вуйи насигьятар

Гирами Кьур’ан инсаниятдин аьхиризкьан варидариз насигьят вуди дебккнайиб ву. Аллагьу Тааьлайин душваъ дупнайи гафарихъди гъягъюри гъахьиш, инсандиз му жилиинра, аьхиратдиъра аьхю ужувлар шул. Магьа ичв фикриз гирами Кьур’андин «Гьюжурат» сурайиан вуйи насигьятар туврача....


Цlийи йисаъ учlвнахьа!

Ассаламу аьайкум, гьюрматлу ватанагьлийир! Магьа гьижрайиинди 1448-пи йис улубкьна. Мугьяррамдин ваз цlийи йисандин сабпи ваз ву. Му вазлин дахилнаъ гирами Аьшурайин йигъра а. Мусурман касдиз му ваз лап заануб ву.   Гьарсар касди чан ккудубшу йисандин натижйир адагъну ккунду, ва думу йисан...


Шуран абйир-бабариз даккунди вушра, думу хпирди гъадагъуз шулин?

Никягь апIувалин шартIарикан саб риш чан вали касди швуваз тувувал ву. Хъа дугъан вали ксарикан сарпир вуди шуран адаш шула. Эгер адашиз ккундарш, думу шурахъди фици никягь диврухъа?   Жара рякъяр агури лицуб герек дар. Эгер гьадму шурахъди гележег ккабалгуз ккундуш, сабпи нубатнаан дугъан...