SUALLARINIZ

Салеһләрин, дин алимләрини вә ја ади инсанларын портретләрини дивара асмаг олармы?

Әҝәр шәкилдә бәдәнин јалныз јухары һиссәси ҝөстәрилибсә, јәни инсан бәдәнин адәтән мөвҹуд ола билмәјәҹәји бир формада чәкилибсә, онда белә бир рәсми сахламаг вә ја дивара асмаг гадаған дејил, чүнки бу, чәкилмәсинә иҹазә верилән ҹансыз ҹисмин - ағаҹын, ҝүнәшин вә с.тәсвиринә бәнзәјир.

Имам Шамилин вә диҝәр салеһләрин портретләриндә бәдәнин јалныз јухары һиссәси тәсвир олундуғундан онлары дивара асмаға иҹазә верилир.

Киши евли гадынла телефонда јазыша биләрми, әҝәр бурада гынанылан бир шеј јохдурса, јалныз салам, аилә проблемләринин һәллиндә мәсләһәт истәмәк, бу мөвзуда зарафатлар истисна олмагла?

Кәнар бир киши вә гадын еһтијаҹ олмадан бир-бири илә үнсијјәт гура билмәз. Вә һәр биринин евли олуб-олмамасынын бу мәсәләдә һеч бир фәрги јохдур.

Әҝәр еһтијаҹ варса, онда Шәриәтә әсасән, үнсијјәт артыг сөз вә зарафат олмадан баш вермәлидир.

Әсасландырма:

Пејғәмбәрин ﷺ һәдисиндә дејилир: “Ҝөз зинасы бахмаға гадаған олунанлара бахмаг, гулаг зинасы - һарама гулаг асмаг, дил зинасы – гадаған оланы данышмаг, әл зинасы – һарамы алмаг вә она тохунмагдыр”. (әл-Бухари, Мүслим).

“Әл зинасы - гадағаны ҝөтүрмәк вә она тохунмагдыр” сөзләри кәнар гадына јазмағын, она даш атмағын (онун диггәтини өзүнә ҹәлб етмәк үчүн) вә саирәнин гадаған олундуғуну ҝөстәрир. (“Миркәт әл-мәфатиһ, шәрһ Мишкәт әл-мәсабиһ”).

Пејғәмбәрин ﷺ “гулаг зинасы - гадағаны динләмәк демәкдир” сөзләри данышмаға гадаған олунан һәр шеји, мәсәлән, јалан, гејбәт вә с. динләмәк вә еһтијаҹ олмадан кәнар гадынын нитгини динләмәји нәзәрдә тутур.

Һәмчинин “дил зинасы - гадағаны данышмагдыр” сөзләри кәнар бир гадынла үнсијјәт дә дахил олмагла дилин бүтүн ҝүнаһларыны ифадә едир.

“Кәнар гадынла үнсијјәт хүсуси еһтијаҹ олмадан гадағандыр, чүнки бу гадаған мәнбәјидир. Шаһидлик, алгы-сатгы еһтијаҹы варса, (лазым олдугда ) олар.

“Әл-Кунјә” китабында јазылмыш иҹазә верилән мөвзуларда кәнар бир гадынла сөһбәтләрин иҹазәли олмасы һаггында исә, зәрурәт үзүндән вә ја истәк олмајаҹағына вә ја гадынын јашынын она ҹазибә јаратмајаҹағына әмин олдугда үнсијјәтин јолверилмәзлији демәкдир. (“Әл-бәрикә” әл-Маһмуд, шәрһ әт-Тәригә әл-Муһәммәдијјә”).

Исламда мүштәринин мал алмагдан имтина етмәси һалында мәбләғин бир һиссәсини ону сахламаг үчүн әввәлҹәдән беһ кими ҝөтүрмәјә иҹазә верилирми?

Бу мәсәләдә ики һал нәзәрдән кечирилә биләр:

1. Әмәлијјат бағланмаздан әввәл әманәтин (беһин) илкин өдәниши.
2. Беһ мүгавиләси вә онун сөвдә заманы өдәнилмәси.

Биринҹи һалда, әмәлијјат ҝөзләнилдији кими баша чатдыса, пул сатыҹыја галыр. Әкс тәгдирдә (әмәлијјат баш тутмурса) о, беһи потенсиал алыҹыја гајтармаға борҹлудур (чүнки әмәлијјат бағланмаздан әввәл о, алыҹы дејил).

Әҝәр әмәлијјат бүтүн шәртләрә ујғун олараг баш верәрсә, онда сатыҹы беһин саһиби олур. Сөвдә бағланмаздан әввәл о бу пулу (беһи) истифадә едә вә саһибинин иҹазәси олмадан инвестисија едә билмәз.

Икинҹи һалда, әмәлијјатын бағланмасы заманы тәрәфләр әманәт (беһ) барәдә разылыға ҝәлдиләрсә, о заман сөвдә етибарсыз олаҹаг, чүнки белә бир шәрт ганунсуздур вә әмәлијјаты позур.

Әсасландырма:

“Әрәбун” әмәлијјаты етибарлы һесаб едилмир. Бу, ашағыдакы формада һәјата кечирилән белә бир сөвдәдир: мәсәлән, алыҹы мал алыр вә дирһәмләрин бир һиссәсини (пулу) әввәлҹәдән верир ки, бу аванс малдан разы галдыгда өдәнишин бир һиссәси кими хидмәт етсин. Әкс тәгдирдә сатыҹы буну онун тәрәфиндән һәдијјә кими гәбул едә биләр.

Бу разылашма етибарсыздыр, чүнки имам Әбу Давудун вә башгаларынын вердији һәдисә әсасән бу ҹүр разылашманы Пејғәмбәр ﷺ гадаған етмишдир. Гадағаларын сәбәби бу сөвдәләшмәдә ики јанлыш шәртин олмасыдыр.

Биринҹи шәрт - пулун бир һиссәсини һәдијјә олараг вермәкдир. Икинҹи шәрт - алыҹынын разы галмадығы тәгдирдә малын гајтарылмасы мүгавиләсидир. (Хәтиб әш-Ширбини, “Муғни әл-Муһтаҹ”).

“Бәзи шәһәрләрдә алыҹынын тиҹарәт мүгавиләси бағланмаздан әввәл мәбләғин мүәјјән һиссәсини сатыҹыја вермәси адәтдир. Бу, малы алмаг нијјәтинин ҹиддилијини ҝөстәрмәк үчүн едилир. Буна беһ дејилир вә о, “әрәбун” дејил. Беһ - сатыҹыја әманәт олунан пулдур вә сахлама үчүн әманәт олунан пула бәнзәр бир гәрар онлара аиддир”.

“Бу әманәти алан шәхсә саһибинин иҹазәси вә онлардан газанҹын саһибинә мәхсус олмасы шәрти истисна олмагла, ону сахламаға, һәмчинин бу пулу башга ишә гојмаға иҹазә верилмир. Әҝәр әмәлијјат баш тутмајыбса, беһи гајтармаг да зәруридир. Буна ҝөрә дә, бу әманәти алан шәхсин ону бу вәзијјәтдә өзүнә сахламасына иҹазә верилмир”. (Шејх Таги Османи, “Фигһ әл-Бују”).

Әрәб дилиндә дејилмәјән анд етибарлы сајылырмы?

Андын едилдији дилин спесификлији вә грамматикасы вә с. кими мүәјјән шәртләр јеринә јетирилдији тәгдирдә анд истәнилән дилдә етибарлыдыр.

Әсасландырма:

“Лиан (ләнәт) вә гәзф (иффәтин олмамасы иттиһамы) әҹәмдә (јәни әрәб дилиндән башга һәр һансы бир дилдә) шәхс һәтта әҝәр әрәб дилини билсә дә, әрәб дилиндә дејилмәјән анд вә ифадәләр етибарлы олдуғу кими етибарлы олаҹагдыр” ( Ибн Һәҹәр. “Туһфәт әл-Муһтаҹ”)..

“Дилин спесификлијинә риајәт етмәк бу демәкдир: мәсәлән, кимсә фарс дилиндә евә ҝирмәјәҹәјинә анд ичир. Вә инша едилмиш евә ҝирмәјинҹә андыны позмајаҹаг, чүнки фарс дилиндәки “ев” сөзү јалныз тикилмиш бина мәнасында ишләнир, јәни чадыр, алачыг вә саирә әрәб дилиндән фәргли олараг фарс дилиндә ев адландырылмыр” (“Һашијә әл-Ҹәмал”).

Башгасынын әмлакыны корлајан һејванын саһиби онун үчүн мәсулијјәт дашыјырмы? Вә белә һејваны өлдүрмәк олармы?

Саһиби һејваны илә бирликдәдирсә, онда онун ҝеҹә вә ҝүндүз башгасынын әмлакына вурдуғу зијана ҝөрә мәсулијјәт дашыјыр.

Әҝәр адәтән јашајыш мәнтәгәсиндән кәнара (ев һејванлары вә с.) бурахылан һејванын јанында саһиби јохдурса, вә ону тарлаја (јәни јашајыш мәнтәгәсиндән кәнара) бурахыбса вә һејван башгасынын әкинини вә ја башга бир шеји корлајыбса, онда саһиби бунун үчүн мәсулијјәт дашымыр. Әҝәр бу, ҝүндүз баш верибсә.

Әҝәр бу, саһибинин сәһләнкарлығы үзүндән ҝеҹә баш вермишсә (ону бағламамыш, гапыны бағламамыш вә с.), о заман баш верәнләрә ҝөрә мәсулијјәт дашыјыр, чүнки адәтән адамлар әкинләрини ҝүндүз горујурлар, һејванлары исә ҝеҹә бағлајыр вә ја дамда сахлајырлар. Анҹаг әҝәр о, еһтијат тәдбирләри ҝөрүбсә, онда ҝеҹә дә мәсулијјәт дашымыр.

Әҝәр һәр һансы бир јашајыш мәнтәгәсиндә һәр шеј әксинәдирсә (јәни һејванлара ҝүндүз, әкинләрә исә ҝеҹә бахырларса), онда гәрар әксинә олаҹаг (јәни һејван саһиби ҝеҹә дејил, ҝүндүз баш верәнләрә ҝөрә мәсулијјәт дашыјыр).

Әҝәр о, һејваны кәндә бурахыбса, онда һәм ҝеҹә, һәм дә ҝүндүз вурдуғу зијана ҝөрә мәсулијјәт дашыјыр. Лакин зәдәләнмиш әмлакын саһиби өзү малыны корлајараг сәһләнкарлыг ҝөстәрибсә вә ја ону адәтән һејванларын кечдији јолда гојубса вә ја имканы ола-ола ону говмајыбса, онда һејван саһиби мәсулијјәт дашымыр.

Адәтән һәјәтдә вә евдә олан әмлакы корлајан көпәк, пишик вә с.кими зәрәрли һејванлардан сөһбәт ҝедирсә, онда ев саһиби бу һејванын ону күчәјә бурахмасы вә ја һәрәкәтини мәһдудлашдырмадан сәһләнкарлыг ҝөстәрмәси һалында онун корладығы һәр шејә ҹавабдеһдир, биләрәк ки, әввәлләр бу һејванын башгасынын әмлакына зијан вурма епизоду (һәтта бир дәфә) олмушдур. Әҝәр белә бир шеј олмајыбса, о, мәсулијјәт дашымыр.

Әҝәр белә бир һејванын зәрәриндән горунмаг имканы варса, мәсәлән, вурмаг вә ја горхутмагла, онда өлдүрмәк олмаз. Өлдүрмәкдән башга бир јол јохдурса, онда буна әмлакын хараб олдуғу анда вә бундан әввәл һејванын да охшар бир вәрдишә (әмлакы корламаг) саһиб олдуғуну билмәклә иҹазә верилир. (Имам әш-Ширванинин субшәрһләри илә “Туһфәт әл-Муһтаҹ”).