SUALLARINIZ

Кичик вә там дәстәмаз заманы дырнагларын алтында јығылмыш кирләри чыхармаг лазымдырмы?

Кичик вә ја там дәстәмаз аларкән фәрз шәртләрдән бири сујун јујулан бүтүн јерләрә чатмасыдыр. Дырнагларын алтында јығылмыш кир сәбәбиндән су бу јерләри јумазса, дәстәмаз етибарсыз олаҹагдыр.

Мәшһур алим Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәми өзүнүн “Түһфәт әл-Мүһтаҹ” китабында бунлары јазыр: “Даһа әсасландырылмыш гәрара әсасән (гисмән вә ја там дәстәмазын етибарлы сајылмасы үчүн), дырнагларын алтында олан бир шејин олмасы илә бағлы һеч бир ҝүзәшт јохдур.

Имам әш-Ширвани “Түһфәтт әл-Мүһтаҹ” китабына субшәрһләриндә дејир: “Мәним мүәллимим (әл-Бәҹури демишдир: “Дырнагларын алтында оланларын аз бир һиссәси өзүнү ондан горуја билмәјәнә бағышланыр”. Әл-Бәҹури һәмчинин имам әш-Шәфии мәзһәбиндә дырнагларын алтындакы һәр шејә аид ҝүзәшт һаггында фикир олдуғуну демишдир”.

Нәтиҹә:

Даһа әсасландырылмыш гәрара әсасән там вә гисмән дәстәмаз алмадан әввәл, дырнагларын алтында оланлары чыхартмалыдыр, даһа аз әсасландырылмыш  гәрара ҝөрә - бағышланыр. Намазла әлагәли мәсәләләрдә еһтијата мүраҹиәт едәрәк дырнагларын алтындан кир чыхармаға чалышмаг даһа јахшыдыр.

Дәстәмаз алан шәхсә салам вермәк арзу олунурму?

Әбу Бәкр әд-Димјәти өзүнүн “Ианәт әт-Талибин” китабында јазыр: Дәстәмаз заманы лазым олмадан данышмамаг мәсләһәтдир. Јахшылыг әмри вә ја гынаныланы сахламаг үчүн данышмаг олар. Бундан әлавә, бирдән-бирә, мәсәлән, кор бир инсанын гујуја дүшмә риски олдуғуну вә с. ҝөрсәниз мүтләг даныша биләрсиниз”.

“Дәстәмаз заманы Аллаһы зикр етмәкдән башга бир сәбәбдән данышмаг арзуолунмаздыр, үстәлик, белә зикри сахламаг арзуолунмаздыр. Дәстәмаз алан шәхсә салам вермәк олар (писләнмир). Биринҹи салам вермәјин арзуолунмазлығы јохдур, дәстәмаз алан шәхсин саламына ҹаваб вермәк дә арзуолунмаз дејил. Сонра әд-Димјәти јазыр: “Зәкәријјә әл-Әнсаридән сорушанда ки: ”Дәстәмаз алан шәхси саламламаг ганунидирми?” О, ҹаваб вермәлидир, јохса јох?” – о, ҹаваб вериб: “бәли, саламлаја биләрсиниз вә о, ҹаваб вермәјә борҹлудур”.

Дәфн мәрасиминдән сонра гәбирдә јашыл от әкилир. Бу нә үчүндүр, бунун үчүн әсас вармы?

Ибн Аббасдан  рәвајәт олунан һәдисдә дејилир ки, Аллаһ Рәсулу ﷺ ики гәбирин јанындан кечәркән демишдир: “Һәгигәтән, онлар сизин әһәмијјәтсиз һесаб етдијиниз ағыр ҝүнаһлара ҝөрә әзаб чәкирләр: биринә ҝәлинҹә, о, сидикдән тәмизләнмәзди, диҝәри исә деди-году јајырды”. Буну сөјләјиб о, хурма будағыны ҝәтирмәји әмр етди, ону ики һиссәјә бөлдү вә јарылары бу инсанларын мәзарларына санҹды. Ондан сорушдулар: “Еј Аллаһын Елчиси, сән буну нијә етдин?” Пејғәмбәр ﷺ ҹаваб верди: “Үмид едирәм ки, будаглар гурујана гәдәр бу онларын әзабларыны јүнҝүлләшдирәҹәк” (әл-Бухари).

Мәшһур алим Ибн Һәҹәр өзүнүн “Түһфәтт әл-Мүһтаҹ” китабында јазыр: “Пејғәмбәрин сәһиһ һәдисинә әмәл едәрәк мәзарын үстүнә јашыл будаг гојмаг мәсләһәтдир, чүнки онун тәсбиһи (зикр, Уҹа Јараданын адыны чәкмәк) сајәсиндә мәрһумун гәбир әзаблары јүнҝүлләшир вә јашыл будағын тәсбиһи гуру будағы тәрифләмәкдән даһа мүкәммәлдир, чүнки биринҹисиндә һәјатын тәзаһүрү вар”.

Ибн Һәҹәр даһа сонра јазыр: “Мүзакирә заманы чыхарылан гәрара ҝөрә, мәрһумун һүгугларына етинасызлығын тәзаһүрү олдуғу үчүн ону (јашыл будағы) чыхармаг гадағандыр.

Анҹаг даһа етибарлы гәрара әсасән гурумуш будағы чыхармагда гадаған бир шеј јохдур, чүнки будаг гурујандан сонра мәрһумун һүгугу баша чатыр. Буна ҝөрә дә јашыл будағын гојулмасынын арзуолунанлығы хатырланды, чүнки Пејғәмбәр ﷺ әзабы јүнҝүлләшмәсини будағын тәравәти илә, о гурујана гәдәр шәртләндирмишди.

Нәтиҹә:

Бурадан белә чыхыр ки, мәзарда јашыл биткиләр, ағаҹларләр әкмәјә иҹазә верилир вә арзу олунур. Анҹаг гејри-мүсәлманлара бәнзәмәмәк үчүн мәзарын үстүнә әклил гојулмамалыдыр.

Доғрудурму ки, фәрз үмрәјә ҝедән адам елә һәмин ил һәҹҹ зијарәтинә дә ҝетмәлидир?

Әҝәр шәхс һәҹҹ зијарәтинә иҹазә верилдији дөврдә, јәни Шәввал, Зүл-Гәдә вә Зүл-Һиҹҹә ајынын илк он ҝүнү фәрз үмрәјә (кичик һәҹҹә) ҝетмишсә, һәҹҹ вә үмрә хәрҹләри ејни олдугда, һәмин ил һәҹҹ зијарәти дә она һәвалә олунур. Әҝәр һәҹҹ хәрҹләри үмрә хәрҹләриндән чох оларса вә ја о, башга вахт ҝедәрсә, һәмин ил һәҹҹ зијарәтинә ҝетмәмәлидир.

Мәсәлән, үмрә 100 мин рубла, һәҹҹ 200 минә баша ҝәлирсә, јухарыда ҝөстәрилән дөврдә јүз мини олан вә үмрә етмиш шәхсә һәҹҹ тәјин едилмир.

Һәҹҹ вә ја үмрә етмәк имканы олан шәхс ону тәхирә салса вә сонра габилијјәтсиз оларса, тәҹили олараг башга бир шәхси өзү үчүн тәхирә салынмыш кичик вә ја бөјүк һәҹҹ зијарәтинә ҝөндәрмәлидир. Әҝәр өлсә, әмлакындан вәсаит ајырыб ону етмәлидир.

Гејд:

Һәҹҹ вә үмрәнин тәхирә салынмасы пис нәтиҹәси одур ки, инсан габилијјәтсиз олур вә ја бу дүнјаны тәрк едир вә һәр ики һәҹҹ зијарәтинә вахт тапмајыб ҝүнаһа батыр.

(“Муғни әл-Мүһтаҹ”).

Башгаларына борҹлу икән көнүллү сәдәгә вермәк олармы?

Борҹун гајтарылмасына тәсир едәҹәк бир мәбләғи сәдәгә кими вермәк шәхсин сабит газанҹы олмадығы тәгдирдә гадағандыр, чүнки өһдәлијин јеринә јетирилмәси зәрури вә приоритет һесаб олунур. Шәхсин реал ҝәлир мәнбәји олдугда, мәсәлән, кирајә вериб иҹарә пулу алдығы дашынмаз әмлакын олмасы вә ја јахшы маашла ишләмәси вә с., она сәдәгә вермәјә иҹазә верилир.

Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәми өзүнүн “Түһфәт әл-Мүһтаҹ” китабында јазыр: “Аллаһ гаршысында (зәкат, ҝүнаһыны јума - кәффарәт вә с. кими) вә ја бир шәхс гаршысында борҹу өдәмәк үчүн лазым оланы сәдәгә олараг вермәји гадаған етмәк даһа етибарлы (әсасландырылмыш) һесаб олунур.

Бу гадаға о һалда шамил едилир ки, шәхс башга ашкар ҝәлирдән борҹуну вахтында өдәнилмәсинә үмиди јохдур, һәтта бу, тәхирә салынмыш (вахты узадылмыш) борҹ олса белә, чүнки ваҹибин јеринә јетирилмәси арзу олунана ҝөрә тәрк олунмур. Әҝәр о, борҹу башга реал газанҹдан өдәјә биләҹәјинә инанырса, тәхирә салынмыш борҹун өдәнилмәси вахты ҝәлсә дә, сәдәгә вермәк һүгугуна маликдир. Бәзән борҹу өдәмәк үчүн ачыг  ҝәлири ола-ола сәдәгә вермәк арзуолунан да ола биләр.

Бир парча чөрәк, бир дәстә ҝөјәрти вә буна бәнзәр шејләр истиснадыр - бунунла сәдәгә вермәк олар. Борҹун өдәнилмәси үчүн вәсаит јығылмырса, мәсәлән, динарын (4,25 грам гызыл пул сиккәси) 1/10 һиссәси мигдарында бир динар борҹу олдугда сәдәгә вермәјә иҹазә верилир.

(Түһфәт әл-Мүһтаҹ”, “Һашијәту әл-Бүҹәјрәми”).

Бир һиссәси өзүнүн, бир һиссәси кредитлә алынан пуллла сатын алынмыш әрзагы јемәк олармы? Әкс тәгдирдә, исрафчылығын гаршысыны алмаг үчүн бу мәһсулларын һансы пулла алындығыны билән вә сәдәгә олараг гәбул едән  шәхсә верилмәсинә иҹазә вармы?

Мәшһур алим әл-Малибари өзүнүн “Фәтһ әл-Мүин” китабында имам ән-Нәвавинин сөзләриндән ситат ҝәтирир: “Әмлакында иҹазә верилән вә гадаған едилмиш оландан нәјисә, мәсәлән, - әдаләтсиз һөкмдарын әмлакыны - гәбул етмәк арзуолунмаздыр вә арзуолунмазлыг әмлакдакы шүбһәлинин пајындан асылы олараг дәјишир.

Анҹаг бунун ҝүнаһ јолу илә әлдә едилдији дәгиг билинирсә, бу гадағандыр. Имам әл-Гәзалинин әмлакынын чох һиссәси гадаған олунмуш шәхсдән бир шеј ҝөтүрмәјин гадаған олдуғуна даир фикри хүсусидир”.

Алим Әбу Бәкр әд-Димјәти өзүнүн “Ианәт әл-Талибин” китабында “Фәтһу әл-Мүин” китабынын сөзләрини шәрһ едәрәк демишдир: “Бу ҹүр сәдәгә алмаг вә гадаған олунмуш шејләрдән истифадә едәрәк тиҹарәт, алгы сатгы етмәк арзуолунмаздыр. Мисал үчүн, малынын бөјүк бир һиссәсини сәләмчилик јолу илә әлдә едән кәс залым һөкмдар кимидир”.

Гадаған едилмиш вә ја шүбһәли бир шәкилдә газанылмыш вәсаитлә әлдә едилмиш әмлакла неҹә давранылаҹағына даир имам әл-Гүртуби демишдир: “Алимләримиз (малики мәзһәби) дејирләр: “Сәләмчилик јолу илә әлдә едилдији тәгдирдә гадаған едилмиш әмлакын газанҹындан пешман олмаг, - әмлакы ҝөтүрүлән шәхсин ахтарышы вә онун јахшылығынын гајтарылмасыдыр. Әҝәр ону тапмаг үмиди јохдурса, бу әмлак онун үчүн сәдәгә олараг верирләр”.

Нәтиҹә:

Иҹазә вериләндән аз олса да, гадаған олунмуш әмлакы олан бир шәхслә сөвдә (алгы-сатгы, һәдијјәләр) етмәк арзуолунмаздыр.

Әҝәр шәхс әмлакын иҹазәсиз шәкилдә сатын алындығыны билә-билә сөвдә едәрсә, о заман ҝүнаһ газаныр, чүнки белә бир әмәлијјат гадағандыр.

Гадаған едилмиш әмлакы шәхси истифадә үчүн сахламаг олмаз: онлар саһибләринә гајтарылмалыдыр, әҝәр онлары тапмаг мүмкүн дејилсә, бу мал үчүн сәдәгә вә ја иҹтимаи хејријјә мәгсәдләри үчүн верилмәлидир: јоллар, су кәмәри, көрпү вә с. тикмәк үчүн.