Ислам ибадәтиндә сәссиз көмәкчиләр: Өзбәкистанын ҹанлы әнәнәләри
Ислам ибадәтиндә сәссиз көмәкчиләр: Өзбәкистанын ҹанлы әнәнәләри
Ислам дини практикасында әсас кими үч ајрылмаз фәалијјәт нөвүнү ајырмаг олар: Гуран охумаг. Намазларын иҹрасы. Мәрһумларын дәстәмазы (гүсл) дахил олмагла ритуал дәстәмаз (вүду) мәрасими.
Исламын илк ҝүнләриндән мүсәлман сәнәткарлары дини тәҹрүбәләр үчүн үч шеј дүзәлдирдиләр:
Гуран үчүн алтлыг (риһал).
Фәрди намаз халчасы (сәҹҹадә).
Вүду вә гүсл дәстәмазы аларкән сујун сахланмасы вә төкүлмәси үчүн габлар.
Бу артефактларын әсас формалары вә онларын истеһсалы үчүн сәнәткарлыг технолоҝијалары ХИХ әсрдән башлајараг јени материал вә истеһсал просесләри онлары әвәз етмәјә башлајана гәдәр дәјишмәз галырды. Өзбәкистан İслам дүнјасында динә хидмәт етмәк үчүн истеһсал олунан декоратив-тәтбиги сәнәтин дәрин тарихи илә мәшһур олан бир чох өлкәләрдән биридир.
Буна бахмајараг, бу ҝүнә гәдәр бу өлкә онунла уникалдыр ки, бүтүн бу дини ујғунлашмалары гәдим әнәнәләрә ујғун олараг истеһсал етмәјә давам едир. Орта Асијада һазырланмыш бир чох ҝөзәл намаз халчалары узун мүддәт һејранлыг објекти вә тарихи-бәдии тәдгигат мөвзусу олса да, Гуран алтлыглары (риһал, һәм дә ләуһ кими таныныр) вә хүсуси дәстәмаз габлары, әтрафлы диггәтә лајиг дини артефактлар категоријасы олараг демәк олар ки, тамамилә нәзәрә алынмырды.
Буну тәкҹә Өзбәкистан вә Орта Асијаја дејил, Ислам дүнјасынын бүтүн ҝениш ҹоғрафи мәканына да аид етмәк олар. Гуранын илк дәфә ВИИ әсрин орталарында салеһ хәлифәләр Әбу Бәкр вә Осман дөврүндә китаб шәклиндә топландығы дөврләрдән бәри мөминләр Мүгәддәс Китабы адәтән дөшәмәдә отуруб охујурдулар.
Мүгәддәс Китаба һөрмәт әламәти олараг, ону јерә гојмамаг үчүн, еләҹә дә охуҹунун раһатлығы үчүн Гуран хүсуси һазырланмыш тахта дајаға - риһала гојулмушду. Тарихән профилиндә Х һәрфинә бәнзәјән риһал, Ислам әлјазма әсәрләриндә алимләрин вә ја мүәллимләрин китаблары үчүн алтлыг кими тәсвир едилмишдир.
Конструксијасы (гурулушу) дүз бир сәтһдә там ачылмасына имкан верән орта әср вә сонракы Авропанын әнәнәви китабларындан фәргли олараг, әнәнәви Ислам әлјазмалары фәргли, даһа һәссас бир бағлајыҹы гурулуша малик иди. Китабларын диггәтлә истифадәси онлары јалныз 150 дәрәҹәдән аз буҹаг алтында ачылдыгда мүмкүндүр – әнәнәви риһалын дәстәкләјиҹи “Х” профили дә бурдандыр.
Истифадә үчүн алтлығын бәзи голајлыглары (раһатлыглары) да вар иди: ону дүз гатламаг олар, јүнҝүл, портатив (јығҹам) иди вә демәк олар ки, һәр јердә сахланыла биләрди. Әнәнәви риһалын формасы онун гурулушунун ихтирачылығыны дәрһал ачмыр. Бир нечә искәнә (искәнә – харрат аләтидир) вә устанын кичик мишары илә бүтөв тахта лөвһәсиндән һазырланмыш риһал идарә олунан дәстәјә ачылыр.
Мүсәлман дүнјасынын мүхтәлиф бөлҝәләриндә әнәнәви тәк јарпаг гурулушлу риһаллар һәлә дә һазырланса да, бу ҝүн ән инҹә нүмунәләр Өзбәкистанда, Дашкәнд шәһәриндә истеһсал олунур. Орада Әбдүлгасым мәдрәсәсинин сәнәткарлыг емалатханаларында зәриф тәк јарпаглы вә чох јарпаглы риһал јашлы гарағаҹдан вә Орта Асија мешәләринин диҝәр инҹә тохумалы ағаҹ нөвләриндән һазырланыр.
Диггәтлә ојулмуш Ислам нахышлары вә мотивләри илә бәзәдилмиш, онлар индијә гәдәр јарадылмыш ән јахшы Ислам сәнәткарлығы нүмунәләрини тәмсил едирләр. Ислам ибадәтинин әсас аспектләри аид олан практик аксессуарларын үчүнҹү категоријасы, - бәдәнин ритуал дәстәмазы - вүдуну јеринә јетирәркән сујун сахланмасы вә төкүлмәси үчүн истифадә олунан габлардыр.
Нијјәтә вә каноник дәстәмаз алмаг просесинә аид алимләрин бир чох һәдис вә кәламлары олса да, дүзҝүн истифадә едилә билән габларын өзләри һаггында тәәҹҹүблү дәрәҹәдә аз јазылмышдыр; каса вә ја күпләр һаггында јалныз гыса истинадлар вар вә бунларын гызыл вә ја ҝүмүшдән олмамасы һаггында.
Өзбәкистанын ҹәнубунда бу ҝүнә гәдәр садә ширсиз ҝил габларын истеһсалы вә истифадәсинин гәдим мүсәлман әнәнәси мөвҹуддур. Памирин гәрб јамаҹындан Амудәрја чајынын шимал саһилинә гәдәр ҝениш Гашгадәрја дүзәнлији, јашајыш тәсәррүфаты илә мәшғул олан малдар вә фермерләрин вәтәни узаныр (совет дөврүндә әсасән памбыг әкини јеринә чеврилмишди).
Минилликләр боју јерли дулусчулар бөлҝәнин инҹә дәнәли ҝил јатагларыны һәм ширли, һәм дә ширсиз давамлы фајдалы ҝил керамикасы һазырламаг үчүн истисмар етмишләр. Ширли ҝил мәмулатлары артыг истеһсал олунмаса да, ширсиз сахсы габлар һәлә дә бөјүк әһәмијјәт кәсб едир - онлар сүд вә сүд мәһсулларынын емалы вә сахланмасы үчүн даһа сәмәрәлидир, һәм дә исти јајда сују тәзә вә сәрин сахлајыр (мәсамәли диварларындан бухарланма васитәсилә).
Гашгадәрјанын пајтахты Кәршинин јахынлығында, узун мүддәт баҹарыглы дулусчулары илә танынан кичик Гәсби шәһәрҹији вар. Бу ҝүн İтолмасовлар вә Сәттаровлар да дахил олмагла беш аилә, јерли истеһлак үчүн мүхтәлиф сахсы габлар һазырламаға давам едир, о ҹүмләдән су сахламаг үчүн бөјүк күпләр (кум), су үчүн кумҝанлар (ҝүлчә) вә графинләр (офтоба).
Хүсуси олараг дәстәмаз үчүн нәзәрдә тутулмуш габ - Гашгадәрја үчүн сәҹијјәви олан ҝениш ҝөвдәси, сапы вә чыхынтылы борусу олан офтоба (афтафа), - Мәркәзи Асијада вә мүсәлман Аврасијасынын диҝәр бөлҝәләриндә вәрдиш олан әсас формасыны сахлајыр ки, илк дәфә 1872-ҹи илдә Рус Түркәстанынын илк ҝенерал-губернатору Константин фон Кауфман тәрәфиндән сифариш едилмиш “Түркәстан албомунда” бөлҝәнин адәт вә әнәнәләринин шәкил тәдгигаты кими сәнәдләшдирилмишдир.
Гашгадәрја вилајәтиндә офтоба сахсы габлары мүхтәлиф дәстәмаз функсијалары үчүн истифадә олунур. Јашајыш мәнтәгәләриндә кран сујунун олмадығы вә чобанларын тез-тез һејванлары илә чөлдән чох узаға кечмәли олдуглары бир бөлҝәдә офтоба инсанлары тәкҹә ичмәк үчүн дејил, һәм дә ҝүндәлик намаздан әввәл дәстәмаз алмаг үчүн дә су илә тәмин едирди.
Бу ҹүр габлар әнәнәви олараг евин ҝиришиндә әлләрә су төкмәк үчүн истифадә олунурду. Бу әсас функсијаларын давамы олараг, Рамазан ајынын сона чатмасы шәрәфинә Оруҹлуг бајрамы тәшкил едән јерли хејријјәчи, дулусчуја дәвәт олунан гонаглар үчүн бир нечә ајры офтоба һазырламағы тапшыра биләрди ки, онлар башгаларыны ҝөзләмәдән әл јума мәрасими едә билсинләр.
Беләликлә, ев саһиби гонагларынын һәр биринә шәхси шәрәф вә һөрмәтини ҝөстәрирди. Офтоба (афтафа) диҝәр охшар һалларда истифадә үчүн коллектив јемәкдән сонра саһибинин евиндә сахланылырды. Гашгадәрја вилајәтиндә офтоба һәлә дә өлүләрин јујулмасы - гүсл кими ваҹиб бир Ислам мәрасиминдә ваҹиб бир компанјон сајылыр.
Ислама әсасән ҝилә тәбии сафлыг хасдыр – Гуран ону ондан инсанын өзүнүн јарадылдығы материал кими тәсвир едир. Беләликлә, кимјәви ширләрлә вә ја декораторун (бәзәкчинин) шөһрәтпәрәстлији илә чиркләнмәмиш садә ширсиз ҝил мәмулатлары вүду вә гүсл етмәк үчүн идеал габлар һесаб олунур: онларын истеһсалында јалныз илкин елементләрдән истифадә олунур: ҝил, су, һава вә од.
Һәгигәтән, дәстәмаз алмаг үчүн тәмиз су олмадығы тәгдирдә Исламда буланыг су илә палчыға алтернатив кими јол верилир. Гәсби дулусчулары мәрһумун аиләсинә гүсл ритуалыны јеринә јетирмәк үчүн бүтөв ҝил габлары дәсти тәгдим едирләр: ики офтоба, бир ҝүлчә (су сахлама габы), ики кузә (орта өлчүлү габлар) вә бир локки (кичик габ).
Гүслдән сонра бу дәст евдә сахланылыр вә бир мүддәт сонра габлар сахламаг үчүн гәбиристанлыг ҝөзәтчисинә ҝәтирилир. Гәсбидә һәлә дә һазырланан, гүсл мәрасими үчүн лазым олан бардаглар ҝениш дулусчулуг мәмулатлары сијаһысынын бир һиссәси олса да, бир вахтлар дулусчулуг мәмулатларыи итеһсалы үчүн мәшһур мәркәз олан гоншу Касан шәһәриндә бу ҝүнә гәдәр истеһсал олунан јеҝанә мәһсул – гүсл үчүн габлардыр.
Дулусчу Зитмитдин Мурадович Давронов јерләрдә мәрасим үчүн зәрури сајылан ширсиз ҝил габларын үч формасы илә мәһдудлашыр: офтоба, кузә вә локки (орта вә кичик һәҹмли габлар). Гашгадәрјанын шәрг шәһәри олан Ҝузарда һәлә дә базарда јерли истеһсал мәһсулу олан ширсиз ҝил офтоба габлары сатылыр.
Бөлҝәнин һәр јериндә олдуғу кими, о, тәкҹә шәхси дәстәмаз вә мәрһумун јујулмасы үчүн дејил, һәм дә гоһумларын мәзарларындан тоз јујулмасы адәти үчүн дә истифадә олунур. Беләликлә, Орта Асијанын гәлбиндә мөминләр һөрмәтли Ислам дәстәмаз әнәнәсини нәинки горујуб сахламыш, садә елементар ҝилдән һазырланмыш сахсы габларын мүхтәлиф формаларыны јарадараг ону бәзәмиш вә бунунла да дириләрин намаздан әввәл тәмизләнмәсинә вә өлүләрин ахирәтә кечмәсинә көмәк етмишләр.
Һеј (Һејдәр) Петербридj Профессор,
Мәдәни Ирс вә Ислам Тарихи үзрә мүтәхәссис, Австралија, Русија
